Dili, 20 Fevereiru 2026 (Média Democracia) – Ministeriu Finansas (MF) hamutuk ho Sekretariu Estadu no Igualidade (S.E.I) realiza sorumutu kona-ba deklarasau Orsamentu Jeneru ba tinan 2026 hodi hakbiit feto no grupu marjinalizadu iha Timor-Leste. Sorumutu refere hala’o iha Salaun Auditorium Finansas Aitarak Laran, Kinta semana ne’e.
Vise-Ministra Finansas (V-MF), Regina de Jesus informa, iha forum dialogu ne’e kona-ba deklarasaun Orsamentu Jeneru ba tinan 2026 ne’e atu hatene progresu rejultadu konkretu husi igualidade jeneru no inkluzaun iha Timor-Leste. Iha forum sai ona plataforma ida hodi fahe esperiensia entre Governu Australia no Timor-Leste ne’ebé visita husi Embaixador Australia ba asuntu jeneru iha Azia-pasifiku nian
“Forum Diálogu kona-ba deklarasaun Orsamentu Sensível ba Jéneru nian ita halibur hamutuk iha fatin ne’e la’os de’it atu koalia kona-ba komitmentu maibé atu rekoñese mós progresu no rezultadu konkretu sira kona-ba igualdade no inkluzaun iha Timor-Leste, ne’ebé refleta esforsu signifikativa tanba iha lideransa ne’ebé forte husi S.E.I no instituisaun xave sira ne’ebé responsabiliza no lidera Planu Asaun Nasionál no kompromisu nasionál sira seluk iha areá importante sira.” Dehan Vise-Ministra Finansas (VMF) Regina De Jesus
Vise-Ministra hatutan, Ministeriu Finansas nu’udar institusionaliza ba orsamentu sensivel ba jeneru núkleu enkuandramentu jestaun finansas publika nian maibé bazea ba rejultadu no aproximasaun dezeñu ona atu hametin desizaun bazeia ba evidensia, nune’e asegura orsamentu alokasaun ne’ebé ho justu.
“Ita hatene Ministeriu Finansas institusionaliza ona Orsamentu Sensível ba Jéneru iha núkleu enkuadramentu Jestaun Finansas Públikas nu’udar instrumentu jestaun bazeia ba rezultadu. Aproximasaun dezeña atu hametin desizaun bazeia ba evidénsia no responsabilidade ba rezultadu sira hodi hadi’a kredibilidade orsamentu. Ita la sei haree de’it ba alokasaun orsamentu, maibé orsamentu sei aloka ho justu no ekuitativu hodi hatan ba nesesidade oioin husi feto, mane, labarik-feto nomos labarik-mane sira iha Timor-Leste.” Hatutan Vise-Ministra Finansas
Vise-Ministra afirma, responsabilidade ne’e diretamente apoiu ba implementasaun Planu Dezenvolvimentu Estratéjiku Nasionál (2011-2030) no Polítika Nasionál ba Igualdade Jéneru ho objetivu atu asegura, orsamentu nasionál la’os de’it reflete prioridade jéneru iha surat-tahan leten, maibé mós hatudu progresu tanjível ba rezultadu longu prazu igualdade jéneru nian iha Timor-Leste.
Iha fatin hanesan Sekretariu Estadu no Igualidade (S.E.I), Elvina de Souza Carvalho hateten, orsamentu responsivu ba jeneru la’os de’it ba ezersisiu tekniku nian maibé instrumentu transformativu ida ba justisa, empoderamentu no dezenvolvimentu inkluzivu ne’ebé hala’o iha forum dialogu ho garante no justu estratejiku hodi hatan ba nesesidade sidadaun hotu iha Timor-Leste nia hakarak.
“Fórum ida-ne’e koalia kona-ba orsamentu responsivu ba Jéneru la’os de’it ezersísiu tékniku ida, maibé instrumentu transformativu ida ba justisa, empoderamentu no dezenvolvimentu inkluzivu. Liuhusi ita-nia diskusaun sira, ita destaka ona importansia atu hatama lente jéneru nian iha etapa hotu-hotu husi siklu orsamentu nian, hodi garante rekursu sira aloka ho justu no estratéjiku hodi hatan ba nesesidade sidadaun hotu-hotu nian iha Timor-Leste.” Dehan Sekretaria Estadu Igualdade Elvina de Souza Carvalho
Sekretaria Estadu hatutan, aleinde ne’e rekoñese mós kna’ar krusial ne’ebé husi kolaborasaun ho parseiru sira ho forte tebes entre Timor-Leste no Australia, nune’e bele rezolve dezafiu global no promove lideransa empoderamentu feto nian iha global.
“Ami mós rekoñese ona kna’ar krusiál husi kolaborasaun transfronteirisu, partikularmente parseria forte entre Timor-Leste no Austrália, hodi rezolve dezafiu globál sira no promove lideransa no empoderamentu feto nian. Ita-nia prezensa ohin atu hametin rezolusaun koletiva atu halakon diskriminasaun no harii sosiedade ida iha ne’ebé igualdade maka realidade ida ne’ebé moris.” Hatutan Sekretária Estadu Igualdade SEI
Sekretaria Estadu informa, liuhusi forum dialogu ida-ne’e ho determinasaun atu transforma komprimisiu ba asaun konkreta, nune’e parseira sira nafatin inspira no hametin ho hakbiit feto no grupu marjinalizadu sira iha Timor-Leste liu-liu iha área rural sira atu hakbiit feto no grupu marjinalizadu sira iha Timor-Leste.
Esplika liután Deklarasaun Orsamentu Nasionál Jéneru nian sai nafatin fatuk-inan ida atu esforsu no fornese transparénsia, sukat progresu no orienta hotu-hotu presiza servisu barak liután. Aleinde ne’e diálogu ida ohin nian aprofunda ona komprensaun no kumprimisiu atu integra GRB iha setór hotu-hotu, hodi garante programa kontribuisaun ba igualdade no dezenvolvimentu sustentável iha Timor-Leste.
Reportajen : Nelfiano
Foto : Nelfiano
