Dili, 05 Maiu 2025 (Média Democracia) – Iha ámbitu komemorasaun loron liberdade imprensa, Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS), deklara sei halo sensibilizasaun ba lei komunikasaun sosiál hodi hadi’a, index liberdade imprensa iha Timor-Leste.
“Iha Kazu balun ne’ebé Timor-Leste hasoru husi tinan ba tinan tun, ita haree iha tinan 2021 Timor-Leste okupa index liberdade imprensa 71, maibé depois 2022 tun kedas ba index 17, tinan 2023 tun fali ba index 10 no iha 2024 sae fali ba index 20 no tinan ne’e sae fali ba top 39. Ida ne’e kalkulasaun ka skor ne’ebé organizasaun halo. Entaun presiza halo sensibilizasaun kona-ba lei komunikasaun sosiál ba jornalista sira nomos ba entidade hotu tanba dala barak produtu jornalistiku nian afeta ba ema privadu nian, no ba orgaun Estadu ofisiál balun.” Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS), Expedito Dias, hateten Lecidere Largo, Dili, sabadu ne’e.
Nia reforsa tanba organizasaun estadu seidauk konsesializadu ba polítika liu-liu lei komunikasaun sosiál kodigu etiku jornalista nian.
“Dala barak bolu fali jornalista sira hodi halo enkeritu, ida-ne’e loloos labele. Tanba bainhira produtu jornalistiku ida afeta ba privasidade ema ida nian, mak iha retifikasaun ka halo direitu de resposta. Maibé dala barak ita-nia organizasaun estadu seidauk konsesializadu ba polítika liu-liu lei komunikasaun sosiál kodigu etiku jornalista nian.” Nia dehan
Nia reafirma, ho ida ne’e SEKOMS sei serbisu ho Konsellu Imprensa hodi halo konsesializa ba orgaun Estadu atu hateten jornalista sira nia liberdade maibé jornalista la’ós anju ida, jornalista mós bele sala, no lei iha Komunikasaun Sosiál ne’ebé dehan bele halo retifikasaun.
Aleinde ne’e SEKOMS hamutuk Konsellu Imprensa hodi haree revizaun ba lei komunikasaun sosiál tanba lei referida ne’e produtu husi Parlamentu Nasionál iha 2014, ho avandu teknolojia ne’ebé oras ne’e la kompativel ho situasaun agora.
“Ita presiza hadia fila-fali Lei Komunikasaun ne’ebé iha ona, no agora daudaun prosesu revizaun la’o hela, no sei lori ba Konsellu Ministru no kontinua ba Parlamentu Nasionál.” Nia reforsa
Nia salienta IX Governu fó tebes atensaun liberdade iha Timor-Leste no liberdade tomak ba sidadaun.
“Entaun ita goja ita-nia liberdade mak ita mós tenke hatene ita nia responsabildade. Ita-nia responsabildade ita-nia obra jornalistiku ida. Ha’u hanoin ko’alia kona-ba liberdade imprensa ba tinan 2025 ne’e, ita-nia index liberdade imprensa, avaliasaun liberdade imprensa ne’e iha indikatór lima ne’ebé organizasaun ida hanaran Reporter Sem Fronteira, nia halo avaliasaun tinan-tinan ba nasaun 180 ne’ebé iha balun tun no balun sae. Ida-ne’e bazea ba indikatór lima ne’ebé importante tuir organizasaun. ida mak lejislasaun kona-ba média nian, seguransa, ekonómia, polítika no sosiál kulturál. Entaun indikatór lima ne’e mak influénsia hodi nasaun ida hetan index.” Nia salienta
Nia esplika intelijénsia artefisial ne’e hanesan matenek naturál ida ne’ebé ita buka servisu ho lalais, di’ak no bainhira jornalista ida mak ladún lee no haree barak mak sei domina husi intelijénsia artefisial.
“Tanba ne’e mak husu jornalista no organizasaun média sira hotu atu halo sensbilizasaun efetivu ou konsekuénsia husi intelijénsia artefisial.” Nia esplika
Prezidente Konsellu Imprensa Otelio Ote hateten, foka ba intelijénsia tinan ida ne’e komemorasaun globál loron mundial liberdade imprensa influensia profundu husi artifisiál iha jornalizmu no média. Enkuantu prinsípiu sira husi média livre, independente no pluralista sai nafatin krusiál, impaktu husi prosesamentu no dezamina informasaun mak kle’an, aprezenta oportunidade inovativu sira.
“Maibé mós ho dezafiu sira ne’ebé sériu. tuir matenek nain sira Nasaun Unida bele ajuda apoia liberdade espresaun hodi halo informasaun sai fasil liu atu asesu, permite ema barak liu komunika iha mundu tomak.” Dehan Prezidente Konsellu Imprensa Otelio Ote
Vise Primeiru Ministru no Ministru Koordenadór Asuntu Ekonómia no Ministru Turizmu no Ambiente, Francisco Calbuady Lay, husu jornalista sira atu kontribui informasaun ne’ebé di’ak liután iha futuru.
“Ha’u mai lori IX Governu konstitusional nia naran, husu atu imi servisu nafatin ba, liberdade sim, ita hotu-hotu iha demokrasia, maibé kuandu la gosta ema ida mak buka mak ne’e ida-ne’e, imi iha morál, responsabildade jornalista. Ha’u hatene katak imi hotu servisu di’ak tebetebes. Nune’e ha’u husu ba imprensa atu kontribui di’ak liután iha futuru no sai hanesan parseiru di’ak ida ba Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál no Prezidente Konsellu Imprensa.” Dehan Vise Primeiru Ministru no Ministru Koordenadór Asuntu Ekonómia no Ministru Turizmu no Ambiente, Francisco Calbuady Lay,
Nia reafirma nafatin husu ba jornalista sira atu servisu tuir etika jornalismu nian ne’ebé iha ona nomos atu sai jornalista ida ne’ebé hamrik mesak hodi servisu ba lia loos atu nunee bele fahe informasaun ba publiku iha Timor laran no ba nasaun seluk.
Reportajen : Domingas
Foto : Pajina Ofisial Sekretariu Estadu Komunikasaun Sosial
