Balibo, 5 Marsu 2026 (Media Democracia)- Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA (INCSIDA) kontinua hala’o sosializasaun loron daruak ba komunidade sira iha Balibo Vila hodi fó koñesimentu kona-ba transformasaun Virus HIV-SIDA no hadook an husi seksu livre, aktividade ne’e hala’o iha loron kuarta feira semana ne’e.
Prezidente INCSIDA Daniel Marçal agradese ba populasaun Balibo tanba iha interese hakarak rona no hatene kona-ba HIV-SIDA nia konsekuénsia no nia transmisaun oinsá.
“Primeiru lugar ita agradese ba antuziasmu husi populasaun Balibo ne’ebé ohin ita haree rasik tanba sira interese duni hakarak rona no hakarak hatene saida mak HIV ne’e ninia konsekuénsia halo nusa, da’et halo nisá no transmite halo nusa, tanba ohin ita haree ita-nia autoridade sira mós koopera tebes liliu autoridade munisípiu, Primeiru, tanba nusa ita tenke la’o fó volta Timor-Leste tanba ai-moruk laiha atu hamate virus ne’e iha ema-nia isin.” Dehan Prezidente INCSIDA ba jornalista iha Balibo-Vila Tersa ne’e (03/03/2025)
Nia dehan, joven barak agora ne’e moris iha risku tanba sira hala’o relasaun domin la tuir nia dalan.
“segundu, ita-nia joven sira ne’e moris iha risku ne’e barak tebes tanba joven barak namora gosta halo relasaun seksuál, sira la hatene sira-nia parseiru ne’e nia istória mós ita la hatene no ema kuandu hadomi malu sira moris hamutuk, sira la deskonfia malu dehan keta halo ida ne’e ho ona mane seluk no ida ne’eba ho ona mane seluk iha ona virus HIV karik sira la hatene tanba laiha informasaun, ida ne’e perigozu tebes.” Dehan Nia
Nia informa, Bazeia ba dadus estatístika husi Ministériu da Saúde hatete joven ho idade produtivu barak mak afeta ba virus HIV-SIDA.
“Idade produtivu sira ne’e mak afeta barak tebes idade sira be 15 anus ba 20, 25 anus sira ne’ebé eskola estudante, sira ne’ebé ema dehan kontinuadór, inovadór no ema dehan sira mak riin ba nasaun maibé sira agora afeta barak tebes tanba sira laiha koñesimentu, sira-nia ransu, sira-nia konvivénsia sosiál ne’e arbiru de’it, tanba ne’e mak ha’u dehan ita tenke esforsu no ko’alia makas liu ba joven sira para bele salva sira husi problema HIV-SIDA.” Daniel relata
Daniel afirma, Dadaun ne’e Governu Timor-Leste sei iha osan hodi sosa Ai-Moruk hodi oferese gratuitu ba Sosiedade ne’ebé efeta ba virus HIV-SIDA, maibé tempu ruma osan hotu oinsá ho ema ne’ebé afeta ba virus refere.
“agora ema hemu ai-moruk ne’e sei gratis estadu no governu mak buka osan hodi hola ai-moruk ita-nia povu sira simu ho gratis, loron ruma governu laiha ona osan ne’e se mak kona HIV buka rasik osan hodi hola ai-moruk no hola ai-moruk ba HIV ne’e la’ós fula 1 ka 2 ka tinan 1, maibé hola to’o mate ne’e konsekuénsia ekonomia ba pesoál ida-idak ba uma laran ne’e todan tebes.” Nia salienta
Iha fatin hanesan, Koordenadór programa HIV-SIDA STI Munisípiu Bobonaro, Sidónio Gonçalves agradese ba INCSIDA ne’ebé halo sensibilizasaun iha Postu Administrativu Balibo tanba tuir dadus Munisípiu Bobonaro okupa segundu lugar ba HIV-SIDA no Postu Balibo mós okupa segundu lugar ba ema afeta HIV-Sida iha munisípiu Bobonaro.
“agrdese ba INCSIDA ne’ebé mai sensibiloza informasaun iha postu Balibo no sei perkore suku sira ne’ebé iha postu Balibo, ne’ebé hakarak hatete ba públiku hotu katak munisípiu Bobonaro sai segundu lugar husi HIV, primeiru husi Dili, tuir Bobonaro no espesifiku Balibo sai segundu lugar iha munisípiu Bobonaro ne’ebé ho rejistu kazu hamutuk 25 no 4 fila ona ba mundu seluk no 21 mak agora dadaun tratamentu hela iha postu saúde Baliboo no iha Ospital Referál Maliana.” Dehan Koordenadór Programa HIV-SIDA STI Bobonaro
Komunidade sira ne’e la konsiénte katak sira iha moras HIV, iha balun ne’ebé mai ho moras oportunistik signifika katak mai ho moras sira seluk, mai to’o iha Sentru Saúde mak foin detekta no iha balun mak inan isin rua mós afeta.
“hanesan ohin ha’u dehan ona katak 21 ne’e mak agora dadaun halo hela tratamentu, iha na’in 4 mak lakon husi tratamentu maibé agradese ba parseiru sira ne’ebé mak buka tuir tuir sira-nia oaradriru no lori fila fali sira mai hodi kontinua sira-nia tratamentu.” Nia informa
Nia parte hanesan koordenadór HIV-SIDA iha munisípiu Bobonaro agradese ba komunidade Suku Balibo ba partisipa másimu iha sosializasaun ne’e tanba ekipa Servisu Saúde Munisípiu Bobonaro nia rekursu la to’o hodi halo sosializasaun ba kominidade sira.
Reportajen : Estefania
Foto : Estefania
