Dili 11/05/2026 ( Media Democracia)- Komunidade afeitadu ba alargamentu Estrada Publiku husi Aldeia tolu mak (Badiak, Mane Mesak, no Mauk), iha Suku Manleuana realiza Konferensia Imprensa hatoo ba parte relevante sira sira hanesan, iha , 31 de Marsu, tinan 2026 ekipa konjunta kompostu husi Ministério das Obras Públicas (MOP), Terras no Propriedades no Sekretáriu Estadu Toponímia no Organizaun Urbana (SEATOU) no akompaña husi autoridade seguransa hanesan PNTL (Polisia sivil no Korpu seguransa Pesoal) no F-FDTL (Policia Militar).
Tuir Porta-Voz Amaro de Oliveira afirma Ekipa konjunta ne’e mai ho ekipamentus pezadu no uza de’it sistema ditadura hodi sobu komunidade afetadu sira nian uma ho forsadu iha suku Manleu-Ana kompostu husi Aldeia tolu mak (Badiak, Mane Mesak, no Mauk), Komunidade afetadu hirak ne’e hela parte iha area koridor dalan husi Elemloi ba Eskola Canossa, Has-Laran.
“Hahalok hirak ne’e komunidade afetadu sira konsidera hanesan uza ditadura hodi sobu komunidade afetadu hamutuk Uma-kain hitu (7) Uma-kain hitu husi total uma- kain 11, tanba ekipa konjunta mai sobu komunidade ninia uma ne’e la tuir ona prosedementu legal hirak ne’ebé mak ekipa konjunta sosializa iha tempu sosializasaun molok halo markasaun ba final mak hanesan tuir maj ne’e, iha loron 11 de Dezembru 2024 Ekipa husi MOP halo markasaun ba komunidade afetadu sira ninian uma, sein iha karta kuñesementu maibe ekipa refere ba derepenti deit hodi tau markasaun ba komunidade sira nian uma, nune’e kuaze uma-nain maioria mak sai ba servisu no ba buka moris hanesan negosiante ki’ik, no balun ba foho tanba lia-kultura signifika katak Uma-nain sira sai hotu/odamatan taka, maibe ekipa sae deit moru hodi ba halo markasaun iha uma lolon, nune’e iha uma balun mesak labarik no feto mak hela maibe ekipa ne’e uza forsa no obriga loke odamatan hodi tama ba uma laran no kuartu hodi observa, depois sai mai tau markasaun ba komunidade ninia uma lolon”. Dehan Porta-Voz Amaro de Oliveira
Nia afiram tan Bainhira Feto no labarik sira husu kona-ba karta kuñesementu no bazea ba saida mak ita bo’ot sira mai halo markasaun ba uma sein iha karta kuñesementu ruma no prosesu ba future ne’e oinsa, maibé ekipa MOP fo resposta badak de’it hatete katak “hakarak atu hatene informasaun diak ne’e aban ba oin bele ba tuir ami iha MOP ida iha Rai-kotų” mak bele esplika ba ita-bo’ot sira, tanba alargamentu estrada hahu lao iha fulan Febereiru tinan 2025.
“ Iha loron 23 de Janeiru 2025 mak Ekipa Sosializador mak MOP, Terras no Propriadades no SEATOU, Ministeriu Adminstrasaun Estatal (MAE) liu husi Autoridade lokal hanesan APA Dom-Aleixo, Naí Xefi Suku Mauleu- Ana, Komadante PNTL Eskuadra Comoro, inklui Eskoltu (CSP no Polisia (Militar) SEATOU nian. Ekipa Konjunta marka enkontru ho komunidade Afetadu sira iha sede suku Manleu-Ana hodi sosializa informasaun konaba Alargamentu estrada husi Elemloi ba to’o rate-ain/ Bua-laran. Ekipa konjunta Ne’ebé lidera husi Sekretarju Estadu, Germano Santa Brites Dias ne’ebé halo Sosializa informasaun durante sosializasaun katak markasaun ne’e halo parte Estrada sori-sorin hotu (karuk no Loos), nune’e realsa tan katak estrada ne’e ninia Luan ho metru 14 no ba to’o 17 tanba ne’e inklui ona Trotoar, Baleta, fasilidade Be’e moos, no rin elektrisidade. Iha tempu hanesan ekipa mos esplika konaba Faze/prosesu alargamentu estrada nian mak: Sosializasaun, Foti dadus, Elabora dadus, publikasaun dadus, enkontru no verifikasaun, “termus Aseitasaun, “prosesu pagamentu, no karta notifikasaun. Nune’e Sekretariu Estadu Germano Dias no Ekipa MOP rasik mak hato’o lia-hirak ne’e durante Sosializasaun ne’ ebé hala’o iha loron 23 de Janeiru 2025 iha Sede Suku Manleu- Ana, Dom-Aleixo, Dili, Timor-Leste.” Nia afirama
Nia salient tan katak, Iha loron tersa 07 de Outumbru 2025, Ekipa husi MOP mai halo markasaun dala Rua iha loron ida ne’e kona de’it metru neen (6) de’it. Iha loron 14 de Outumbru tinan 2025; Ekipa husi MOP, TERRAS no SEATOU Mai kedas ho Ekipamentu Pezadus atu sobu emidiata (halo eviksaun emidiata) ba Komunidade sira nian uma, maibe iha tempu ne’e komunidade afetadu sira rejeita No husu parte Ekipa Konjunta atu esplika took katak ho razaun saida maka ekipa Konjunta atu mai halo efiksaun, serake tuir komunidade hatene sedauk iha termus De aseitasaun, maibe parte husi ekipa konjunta la-konsege responde no hein to’o Meudia ekipa fila tiha de’it no hameno hela dehan aban 15 de Outumbru 2025 Mak hasoru malu ho Sekretariu Estadu, Sr. Germano Santa Brites Dias.
“Iha loron 15 de Outumbru 2025, Sekretariu Estadu, Sr. Germano Santa Brites Dias ho nian Ekipa Konjunta (MOP, SEATOU no Terras e Propriedades) Konsege mai halo sorumutuk ho komunidade afetadu sira no deside hamutuk Katak estrada ne’e sei alargamentu h0 ninia medida mai metru 17 to’o 19 maibe Loke ba estrada sorin karuk no Los neduni husu komunidade sira tenki koopera ho Ekipa tekniku sira. Nune’e iha momentu ne’eba komunidade hotu konkorda katak Se estrada ne’e ho ninia luan metru 19 entaun parte husi estrada karuk no los Markasaun kona metru 5.20 sentimus, tanba estrada actual ne’e metru 9. Jadi Estrada husi Elemloi ba to’o Rate-Ain/Bua-laran ne’e metru 19 ne’e inklui ona Trotoar, baleta, no rin elektrisidade (tiang listrik) no fasilidade be’e moos, Tanba estrada halo jalur rua mak hanesan; estrada ninia lolon/badan jalan metro 6,5 centi, Trotoar ema lao ne’e kona metru 2, baleta ho besi no fasilidade be’e Moos kona metru 1. Aplika hanesan ba jalur sorin. Neduni iha tempu ne’eba ema Hotu konkorda malu ona, ikus mai ekipa mos fahe malu tiha de’it” nia hateten
Iha Dezembru 2025 Ekipa Konjunta MOP, no Terras e Propriadade mai hodi Halo markasaun foun ida, bazea diskusaun entre komunidade afetadu no Sekretariu Estadu Germano Brites katak estrada ne’e ho ninia medida metru 19 tanba estrada halo jalur rua mak hanesan; estrada ninia lolon/badan jalan Metru 6,5 centi, Trotoar ema lao ne’e kona metru 2, baleta ho besi no Fasilidade be’e moos kona metru 1). Nune’e iha data ne’ ebe hanesan ekipa Konjunta mai tau markasaun ho piloks koor kinur ho medida metru 5,20 centi ba Uma afetadu sira hahu husi Eskola Pelican Grammar School ba to’o eskola Canossa-nian Portaun oin. Depois ekipa halo markasaun, iha loron tuir mai ne’e Komunidade rasik maka ida-idak iha konsensia hodi muda ninian sasan no sobu Rasik ninia uma, no laiha ekipa autoridade seguransa ruma mak akompaña, no Ne’e hatudu katak komunidade koopera duni.
Iha loron 30 fulan Marsu tinan . 2026 Ekipa Konjunta MOP, Terras ePropriadade no SEATOU mai kedas ho ekipamentu pezadus no autoridadeSeguransa polisia hodi hahu sobu dadauk ona moru Kompaña NERIO nianNe’ebé ninian nain rasik mos admira tanba nein karta kuñesementu husi ekipaRefere. Maibe teki-teki ekipa refere mai sobu dadauk ona molok kompaña nainTo’o mai. Maibe iha loron 31 fulan Marsu tinan 2026 Ekipa Konjunta MOP, Terras e Propriadade no SEATOU nafatin mai ho ekipamentu pezadus no autoridade Seguransa polisia kareta rua no korpus seguransa pesoal mos kareta rua hodi Obriga komunidade sira tenki sai kedas para fo tempu ba makina pezadu sira hodi Halo servisu. No iha momentu ne’eba ekipa konjunta halo markasaun foun fali no Sobu liu tiha husi parte estrada sorin los nian maka kona kedas metru 11.60 Centimus kompara fali markasaun ne’e ekipa konjunta tau iha fulan Dezembru 2025 ho ninia luan metru 5,20 centimus.
Ho situasaun ne’e, komunidade afetadu husu Parlamentu Nasional, liuliu Komisaun E ne’ebé trata área infraestrutura, atu tun ba terrenu no halo diálogu ho komunidade.
Komunidade mos husu ba Provedoria Direitus Humanos no Justisa (PDHJ) atu investiga no kondena alegadu violasaun direitus komunidade no falta planu apropriadu ba dezenvolvimentu ne’ebé konsidera justu no transparente ba ema hotu.
Reportajen : Tomás dos Santos
Foto : Tomás dos Santos
