Dili, 04 Fevereiru 2025 (Média Democracia) – Core Group Transparansia Timor-Leste CGTL hamutuk ho OXFAM Timor-Leste, halo lansamentu Plataforma Klimatika ho naran “Comite Resilensia Hasoru Alterasaun Klimatika” iha munisípiu haat.
Tuir Jestor Programa Fundu Klimatika Jemicarter Moniz dos Reis hateten, objetivu prinsipal husi lansamentu plataforma komite alterasaun mudansa klimatika ne’e prinsipiu atu loke espasu ida entre sosidade sivil no Core Group Transparansia Timor-Leste CGTL servisu hamutuk hodi haree situasaun mudansa klimatika ne’ebé akontese iha rai laran.
“Ita hanoin plataforma fundu klimatika ne’e sai hanesan fonte ida liga ho asuntu alterasaun klimatika nian ba asuntu prinsipal sira hanesan formasaun, worshoop no halo sosializasaun ruma ne’ebé liga ho asuntu klimatika nian. Tanba durante ne’e ami haree situasaun mudansa klimatika sai hanesan difikuldade boot ba komunidade sira iha nivel rurál inklui munisipiu sempre infrenta.” Dehan Jestor Programa Fundu Klimatika, Jemicarter Moniz dos Reis
Nia hatutan tanba ne’e CGTL servisu hamutuk ho OXFAM Timor-Leste hodi loke espasu diskusaun ida ne’e atu bele lori autoridade lokal, joventude nomos grupu hadomi natureza sira mós iha ona iha nivel suku liu-liu iha areá rurál.
“Ami hanoin iha ona grupu balun ne’ebé estabelese husi ajensia no organizasaun balun iha nivel Suku tanba ne’e ezistensia husi plataforma mudansa klimatika sai hanesan alternativa ida hodi servisu hamutuk ho grupu seluk ne’ebé durante ne’e eziste ona iha nivel suku.” Dehan nia
Nia salienta iha projetu inisial ne’e CGTL hanoin katak plataforma klimatika ita hahu lao uluk ho Suku 12. Dili suku 4, Ermera suku 2, Likisa suku 2 nomos Aileu suku 2, tanba ne’e CGTL halo ona faze koordenasaun liuhusi enkontru iha nivel suku hodi hetan oponiuan no rekomendasaun balun husi komunidade sira liga problema ne’ebé suku infrenta.
“Ami halo aproximasaun ida ho proposionalidade katak suku 4 ne’ebé foti husi Dili hanesan mós suku ne’ebé reprezenta husu Munispiu Dili, entaun ita foti husi parte leste no oeste iha nivel Munisipiu foti husi oeste mai iha sentru depois ba mós iha kosta norte nian.” Nia haktuir
Nia afiram atividade ida ne’e preve orsamentu prinsipal mai husi presaun parseru entre CGTL no OXFAM Timor-Leste ba espesifiku atividade klimatika ne’e uza ho orsamentu hamutuk 100.000 mai karik. Tanba ita hotu hatene CGTL hanesan kolegasaun rede sosiadade sivel ne’ebé tau matan ba asuntu tranparansia akontabilidade publiku nian.
Iha fatin hanesan Jestor Programa Klimatika no Finansiamentu Klimatika, Lucio José Savio hateten, OXFAM Timor-Leste servisu hamutuk ho Core Group Transparansia Timor-Leste CGTL, hanesan parseiru hodi haree kona-ba problema mudansa klimatika ne’ebé akontese iha rai laran
“Plataforma rejilensia hasoru mudansa klimatika ne’e inisiativa OXFAM Timor-Leste servisu hamutuk ho CGTL ne’e importante tebes, ita hatene depois mudansa klimatiku ita iha komitmentu barak hanesan nasaun seluk dezenvolvimentu. Ita bolu nasaun riku ka dezenvolvidu sira kompensa hahalok liuhusi kontribuisaun emisaun ba mudansa klimatika, entaun sira kompensa liuhusi finansiamentu klimatika.” Dehan Lucio José Savio
Nia hatutan finansiamentu klimatika ne’e sira aloka mai nasaun ne’ebé infrenta impaktu boot liu mudansa klimatiku inklu Timor-leste no nasaun seluk iha mundu rai klaran. Osamentu ne’ebé hetan apoiu husi nasaun dezenvolvidu atu hatan ba problema klimatika ne’ebé akontese iha nasaun ida liu-liu ba komunidade sira ne’ebé hela iha areá rurál.
“Ami hanesan parseiru ho CGTL, ami hanoin katak plataforma ne’e importante tebes nune’e iha kontinuasaun atividade ho reprezentante sira ne’ebé ohin partisipa iha sorumutu lansamentu ne’e bele kontinua tau matan ba lala’ok finansiamentu klimatika. Nune’e bele asegura orsamentu tama mai rai laran iha transparente ba akontabilidade sosial, bele hasae mós maluk feto nia preokupasau nomos grupu vulneravel nia preokupasaun no situasaun bainhira akontese dezastre ruma iha sira nia leet.” Dehan nia
Nia afirma fundu klimatitika ne’e iha fontes oioin, no agora komesa halo hela peskiza kona-ba tau matan ba fundu klimatika ne’e. entaun fundu klimatika ne’e tama mai, ezemplu ida husi fundu verde ka klimatika verde
“Fundu bilateral entaun ne’e husi Australia nomos fundus balun apoiu husi Nova Zelandia inklui nasaun seluk tan. Ami halo hela tracking monitoriza maibé total husi fundu klimatika ne’e husi 2018 to’o 2023 ne’ebé dadauk ne’e ami iha mais ou menus tokon atus rua (200 billões) ital ne’ebé aloka mai iha Timor-leste.” Nia realsa
Nia realsa fundu klimatika iha tipu oin rua hanesan fundu klimatika multilateral mai husi JEF no JCF balun husi banku mundial, entaun atu aplika liu-liu JEP no JCF atu apoiu fundu tenke hetan agreditasaun, tanba organizasaun ne’ebé atu asesu fundu refere tenke iha gestaun no sistema monitorizasaun ne’ebé forte nune’e na’in ba fundu bele fiar no aseita.
“Ita iha Timor-Leste NGO internasional hamutuk hitu ne’ebé akreditadu ona, sira ne’e bele asesu ba fundu “gring penafanas” no global envering facionplinea” iha seluk fundu bilateral liuhusi nasaun 10 no ajensia balun ne’ebé eziste iha Timor-Leste, ita aplika fali sira nia fundu depois ita implementa fali fundu projetu finansamentu klimatika iha rai laran.” Nia informa
Nia esplika kona-ba kriteria liga ho tipu ida ne’e depende kualidade proposta ne’ebé ita hatama tuir rekejitu ne’ebé sira fó sai, entaun ita bele asesu fundu hodi aplika iha rai laran maibé fundu hotu-hotu lori estadu no povu Timor-Leste nia naran, karik fundu ne’e tama presiza rekoñese husi estadu, nune’e bele hatene kona-ba osamentu apoiu hira no aloka ba parte hira no benefisiu ba ema hira.
Esplika liután fundu klimatika lolos eziste iha 2009 maibé hahú halo peskiza komesa husi 2018 to’o iha 2023, ba oin sei buka mós dadus 2024 nian nune’e dadus hirak ne’e seidauk reporta, entaun seidauk bele asesu. Planu kada tinan sei servisu hamutuk ho CJT no APFF-TL atu monitoriza osamentu ne’ebé kada tinan tama mai Timor-Leste ne’e hira.
Reportajen : Nelfiano
Foto : Nelfiano