Dili, 12 Fevereiru 2026 (Média Democracia) – Asosiasaun Akadémika Estudantil Fakuldade Direitu-UNTL, realiza komunikadu imprensa hodi nafatin husu Tribunal Rekursu atu deklara ona Konstitusionalidade ba Revogasaun Lei Pensaun Mensal vitalisia ne’ebé oras ne’e pendente ka budu hela. Konferensia refere hala’o iha Kampus Central UNTL, Kuarta semana ne’e.
Porta-voz Benjamin Matos hateten, iha komunikadu hanesan hotu-hotu hatene luta ba halakon Lei Pensaun Mensal Vitalisia, la’os vontade husi detentor politiku sira husi partidu A ka B ne’ebé sempre ukun troka malu durante ne’e. Maibé husi kondisaun real povu hasoru mak dudu no hamrik liuhusi EUTL hodi luta to’o sakrifika-an hodi halakon, liuhusi akordu ne’ebé EUTL no Parlamentu Nasional.
“Akordu ne’e obriga bankada sira hodi hamosu Projetu lei n°11/2025 no ikus mai Deputadu sira aprova iha PN ho votu unanimidade. Husi projetu lei ne’e haruka ba Prezidente da Repúblika hodi promulga sai Lei n°7/2025 29 de Setembru hodi revoga ka halakon totalmente lei PMV, iha lei revogasaun ne’e mai ho karakter retroativa, signifika aplika ba kotuk husi kedas 2002 ba futuru. Iha altura ne’ebá bainhira Prezidente promulga tiha lei ne’e, povu tomak kontente tebes, tanba Lei pensaun vitalisia lakon duni ona iha Estadu RDTL.” Dehan Porta-voz Benjamin Matos
Porta-voz hatutan, hafoin de lei ne’e tama iha vigor, mak benefisiariu sira, hamutuk na’in tolunulu (30) apresenta keixa liuhusi (PDHJ) hodi husu ba Tribunal Rekursu atu halo fiskalizasaun abstrata susesiva hodi deklara inkonstitusionalidade ba Revogasaun LPMV. Benefisiariu sira aprezenta keixa ne’e, tanba konsidera lei ne’e viola ka kontra prinsipiu konstitusional no halakon fali sira nia direitu.
“Bazeia ba keixa benefisiariu sira nian PDHJ hatama pedidu fiskalizasaun abstrata susesiva ba Tribunal Rekursu nune’e PDHJ konsidera, katak Lei nu 7/2025 29 de Setembru, ne’ebé promulga husi prezidente da republika, ne’e viola ka halakon direitu benefisiariu sira hetan ona husi lei anterior kona-ba pensaun mensal Vitalisia.” Hatutan Porta-voz
Porta-voz afirma, tuir analise PDHJ nian, konsidera katak, lei refere viola prinsipiu konstitusional sira hanesan, prinsipiu jeral de naun-retroatividade da lei, prinsípiu seguransa no juridika, prinsípiu protesaun komfiansa sidadaun nian, prinsípiu proporsionalidade ba kriasaun aktu lezislativa. Nune’e husu ba sivitas akadémika no povu tomak henesan ita hotu hatene direitu pensaun vitalisia ne’ebé benefisiariu sira hetan, ne’e la’os direitu fundamental ne’ebé rekoñese ka hatuur iha Konstituisaun-RDTL. Maibé pensaun vitalisia ka direitu adkiridu ne’e atribui ka fó husi lei ne’ebé produs iha Parlamentu Nasionál.
“Ami konsidera katak lei n°7/2025 29 de Setembro ne’ebé tama ona iha ordenamentu juridiku Timor-Leste nian, la prejudika ba konfiansa sosial nem viola prinsipiu konstitusional sira ne’ebé temi ona iha pedidu fiskalizasaun abstrata susesiva husi PDHJ nian.” Afirma Porta-voz Benjamin Matos
Porta-voz esplika, analise kona-ba revogasaun ba LPMV, la viola prinsípiu jeral no konstitusional hanesan prinsípiu não-retroatividade ne’ebé hatur iha numeru 2 artigu 24 konstituisaun-RDTL, tanba artigu ne’e bandu atu labele aplika ba kotuk liu-liu ba direitu fundamental sira ne’ebé rekoñese iha konstituisaun. Enkuantu direitu ba pensaun vitalisia ne’e laos direitu fundamental, tanba ne’e laiha sofrementu no nein iha violasaun ba artigu ida, nune’e labele aplika ba revogasaun Lei pensaun vitalisia.
Nia salient, hanesan estudante direitu nia analiza ba revogasaun LPMV, bazeia de’it ba prinsípiu konstitusional sira hanesan prinsípiu igualdade, prinsípiu justisa ne’ebé konsagra ona iha konstituisaun-RDTL, tanba ne’e kazu konsidera hamosu ona konflitu entre prinsípiu sira. Ho razaun hirak ne’e husu ba Tribunal Rekursu hodi tetu no deklara ona konstitusionalidade, nune’e labele pendente ka budu bebeik no husik hela duvida ba povu tomak.
Esplika liután liuhusi konferensia ne’e husu ba povu maubere tomak, kamada estudantil, kamada sosial hotu, juventude rezistensia, aman veteranu sira atu nafatin iha lian no halo vizilansia maxima ba desizaun tribunal nian kona-ba lei rovogasaun pensaun mensal vitalisia ne’ebè oras ne’e seidauk publika.
Reportajen : Nelfiano
Foto : Nelfiano