Estudante UNTL Kondena Makas Aktu husi Unidade BOP no PNTL

Dili, 18 Setembru 2025 (Média Democracia) – Estudante Universidade Nasional Timor Lorosa’e UNTL liuhusi Fakuldade Direitu hala’o Konferensia Imprensa hodi kondena makas aktu husi membru Polisia Nasional Timor-Leste PNTL no Unidade Batilliaun Ordem Publik BOP ne’ebé tama to’o resintu UNTL liuliu iha sala de aula Direitu hodi halo asaun ba estudante sira iha sala laran, iha loron 16 fulan setembru tinan 2025.

Portavoz estudante UNTL Fakuldade Direitu Flora da Luz dehan, liuhusi konferensia imprensa ida ne’e hanesan estudante hakarak deklara kona-ba insidente grave ida ne’ebé akontese iha loron 16 Setembru 2025, ne’ebé envolve membru PNTL, no unidade BOP, iha kampus sentrál Universidade Nasionál Timor-Lorosa’e (UNTL).

“Iha membru polísia hamutuk ho unidade BOP sira tama iha resintu kampus UNTL nian, tama mai to’o sala-de-aula, halo asaun ba estudante sira, hanesan hakilar, baku, basa no hasai estudante sira ho forsa hodi duni sai husi aula laran. Hahalok ilegál ne’e absolutamente nu’udar violasaun direitus umanus, no kontra liberdade akadémika nian, tanba ami laos mai tuir demostrasaun maibé ami mai tuir ezame.” Dehan Portavoz estudante UNTL Fakuldade Direitu Flora da Luz

Nia hatutan, liberdade akadémiku no tratamentu ho dignu nu’udar direitu umanus no direitu konstitusionál. Insidente ne’e hamosu ta’uk, disrupsaun, no preokupasaun bo’ot ba liberdade no autonomia akademiku husi estudante sira, profesór sira, no komunidade akadémiku sira.

Nune’e mós ba teritoria kampus universidade, iha rekoñesimentu no protesaun legal, lei internasionál proteje kampus nu’udar espasu ba liberdade akadémika no integridade intelektuál. Estudante no profesor/a inklui mós funsionariu akademiku sira tenke livre husi interferénsia polísia no militár.

portavoz informa, sira tenke livre no iha autonomia hodi asegura sira nia-an, asesu direitu ba edukasaun, peskiza, espresaun opiniaun ho livre, inklui atividade manifestasaun pasífika ka halibur malu, hato’o sira nia kritiku, opiniaun no kontribusaun dialetika ba interese públiku. Tanba ne’e lei internasional direitus umanus no konstituisaun RDTL bandu prezensa polísia armada nian iha sala-de-aula no halo aktu illegal, ameasa no detein estudante, profesor no funsionariu akademiku sira. Prinsípiu ida-ne’e estabelese iha lei internasionál direitus umanus nian, inklui:

1) Artigu 13 husi Paktu Internasionál kona-ba Direitu Ekonómiku, Sosiál no Kulturál (ICESCR): Garante direitu ba edukasaun no proteje liberdade akadémika.

2) Rekomendasaun UNESCO nian iha tinan 1997 kona-ba Estatutu Pesoál Profesór Ensinu Superiór nian (Artigu 26-alinea 3): Bandu interferénsia husi autoridade estadu nian, inklui forsa polísia ka militár sira, iha resintu ka teritoria instituisaun akademiku ka ensinu superiór sira.

3) Paktu Internasionál kona-ba Direitu Sivíl no Polítiku (ICCPR): Ninia Preámbulu rekoñese no haforsa direiru ba liberdade opiniaun no livre husi tauk, tanba ne’e sai nu’udar komponente direitu umanus fundamentál.

Aleiden ne’e tuir artigu sira iha Paktu Internasionál Direitu Sivíl no Polítiku hanesan:

  • Artigu 7 : Proibisaun absoluta ba tortura no tratamentu kruél, dezumanu, ka degradante.
  • Artigu 9 : Protesaun hasoru kapturasaun ka detensaun ilegal (latuir lei).
  • Artigu 10 : Tratamentu umanu ba indivídu sira ne’ebé lakon sira-nia liberdade.
  • Artigu 2 : Obrigasaun estadu nian atu fornese remédiu efetivu ba violasaun direitu sira.

Nune’e mós tuir Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste (RDTL) fornese salvaguarda legál ne’ebé klaru la permite aktu abuzu sira hanesan iha artigu 30 (Direitu ba liberdade, seguransa no integridade ema idaidak nian) husi Alinea 1-4 estipula katak:

  1. Ema hotu-hotu iha direitu ba liberdade, seguransa no integridade ba nia an rasik.
  2. Labele kaer ka dadur ema ida, bainhira hahalok ne’e la tuir dalan ne’ebé hakerek tiha ona iha lei ne’ebé halo daudaun nia laran, tenki hato’o beibeik detensaun ka dadur ema ne’e nian ba juis ne’ebé iha kbiit atu haree ba iha prazu legal nia laran.
  3. Ema hotu ne’ebé lakon nia liberdade tenke simu kedas informasaun loloos no momoos kona- ba razaun tansá nia dadur no tama iha kadeia nomos nia iha direitu no hetan lisensa atu ko’alia rasik ho advogadu husi nia maluk ema ida-ne’ebé nia laran-metin ba.
  4. Ema ida labele hetan tratamentu aat, ne’ebé laos umanu no degradante.

Asaun husi ofisiál PNTL sira iha loron 16 fulan Setembru nu’udar violasaun direitus umanus, krime no aktu grave kontra Liberdade akadémiku tuir Prinsípiu lei internasionál direitus umanus nian, inklui kontra konstituisaun RDTL kona-ba Direitu ba Liberdade Pesoál, Seguransa, no Integridade sidadaun hotu-hotu.

“Husi komunikadu imprensa ne’e hanesan estudante UNTL haree ba aktu hirak ne’e, Estudante kondena maka’as asaun sira-ne’ebé membru sira halo no husu ho respeitu Komandu Jeral PNTL, nomos husu ba governu relevante sira iha Timor-Leste atu:

  • Hapara kedas (urjente) forma intervensaun polísia nian hotu-hotu iha kampus UNTL nia laran no sala dé aula sira inklui mós Ensinu Superiór sira seluk.
  • Suspende no halo medida indisiplinar no prosesu judisiál, halo investigasaun ba ofisiál membru PNTL no BOP ne’ebé envolve halo asaun ka agresaun fíziku ba estudante sira, hakilar, baku, basa no hasai sira ho forsa inklui estudante feto ida ne’ebé hetan rakut husi membru PNTL nian, sai husi aula laran.
  • Hasai diretiva (sirkular ka karta) formál ida ne’ebé bandu prezensa polísia nian, la autoriza, bandu hodi halo intervensaun (uza farda polisia no armas) iha resintu universidade nian iha futuru, iha kampus UNTL inklui mós Ensinu Superiór sira seluk.

Eestudante UNTL nia konkluzaun finál mak atu husu ba komandante jeral, unidade polisia tomak iha Timor-leste no Unidade BOP, nomos Ministeriu relevante sira atu garante katak kampus, universidade UNTL nia aredor inklui estudante sira tenke livre husi intervensaun no aktu tama ilegál ba aredor kampus nian.

Kampus UNTL no kampus Universidade sira iha Timor laran tomak tenke sai nafatin ambiente seguru no protejidu ba atividade akademiku no livre husi intimidasaun, violénsia, no interferénsia husi estadu ka entidade husi li’ur, liu-liu ba Polisia ka militar sira ne’ebé uza farda no armas.

Portavoz hakotu, asaun hirak ne’e esensiál atu tane-aas direitus umanus, proteje liberdade akadémika, no restaura konfiansa públiku nian ba PNTL no BOP nu’udar instituisaun ne’ebé responsavel ba salvaguarda pás no justisa no asegura lei no ordem iha Timor-Leste lao tuir nia mandatu ka servisu profesional.

Reportajen : Komunikadu Imprensa

Foto : Domingas

Tinggalkan Balasan

Alamat email Anda tidak akan dipublikasikan. Ruas yang wajib ditandai *