HAK-FONGTIL Konsidera Oho Asu La’os Solusaun Prevene Moras Rabies

Dili, 22 Agostu 2025 (Média Democracia) – Asosiasaun HAK no Forum Organizasaun Naun Governamental Timor-Leste (FONGTIL) konsidera autoridade sira ne’ebé oho animal asu sira ne’e la’os solusaun atu Prevene moras rabies iha rai laran.

Iha entrevista ho Diretor Ezekutivu HAK Feliciano da Costa Araujo hateten, Ministra Saude iha nia kompetensia bainhira atu tau ninia pedidu orsamentu ba iha estadu, hodi bele aloka ba moras rabies. Aleinde ne’e mós sira husu ba Ministra atu deklara katak halo servisu hotu ne’e tenke resolve no presiza hatudu nia resultadu.

“Ami fó ezamplu ida, bainhira ita deklara ona katak ita servisu hodi resolve ona problema balun ita presiza hatudu nia resultadu no hatudu Postu Saude ida ne’ebé ita resolve ona, nune’e hatudu nia evidensia, la’os ita kolia de’it.” Dehan Diretor Ezekutivu HAK Feliciano da Costa Araujo

Nia hatutan, bainhira koalia ba saude nian presiza haree mós kona-ba fasilidade sira ne’ebé sei menus, tanba iha Munisipiu sira ne’e Postu Saude sira sei hakilar hela ba iha fasilidade, asesibilidade nomos ba iha aimoruk sira.

“Ha’u la hatene se sira komprende didi’ak iha ukun ba tinan lima ne’e, iha tinan ida primeiru ita bele halo asesimentu no tinan segundu ita bele halo intervensaun, ida ne’e mak ita tau prioridade ba iha programa importante sira, no tinan terseiru ho quartu ita halo monitorizasaun ba iha planu programa sira ne’ebé iha ona. Maibé bazea ba HAK nia haree buat hirak ne’e la lao tuir nia dalan.” Hatutan Diretor Ezekutivu HAK Feliciano da Costa Araujo

Nia afirma, haree ba iha problema rabies, foin lalais HAK nia observasaun haree ba iha autoridade sira ne’ebé oho komunidade nia animal sira liu-liu “asu,” nune’e HAK hakarak hatene doasaun aimoruk vasinasaun husi governu Australia ne’e to’o iha ne’ebé ona.

“Animal ida asu ne’e ha’u hanoin nasaun Australia ema sira konsidera animal asu hanesan servidor ka sai hanesan tulun nain no protetor ba nia, maibé haree ba iha ita-nia nasaun ne’e komik fali, tanba saida ha’u konsidera hanesan ne’e tanba bainhira ita foti desizaun oho hotu animal ne’e atu bele resolve problema ka moras ida rabies. ha’u bele dehan ne’e labele.” Afirma Diretor Ezekutivu HAK

Nia afirma husi observasaun hirak ne’e, HAK hakarak rekomenda nian hanoin kona-ba problema refere ne’ebé durante ne’e sira haree ba iha aimoruk apoiu husi governu Australia ba vasinasaun animal “asu,” bainhira aimoruk ne’e mai, maka ho metodu vasinasaun ne’e oinsa, entaun Ministeriu Saude hamutuk ho ninian membru servisu no parseriu sira tenke tun ba iha komunidade sira hodi halo vasinasaun ba animal ho obrigatoriu, tanba iha momentu kovid19 halo vasinasaun ba komunidade sira obrigatoriu, tanba sa ba moras rabies ne’e governu la foti metodu ida obrigatoriu ba halo vasinasaun animal “asu” tanbasa mak tenke oho fali animal sira ne’e.

“Ita konsidera katak animal asu ne’e bainhira nia infeksaun moras rabies fó impaktu boot ba ema nia vida, tanba sa la halo vasinasaun obrigatorio no governu tenke iha desizaun avizu katak bainhira komunidade atu hakiak animal tenke obrigatorio ba vasinasaun nian ita halo servisu hotu ho forsa ba komunidade sira no tanba sa moras rabies ne’e ita la iha metodu ba vasinasaun maibe tenke ho metodu oho komunidade nian animal. Ha’u hakarak husu metodu ida sensebiliza no fahe informasaun ona ba komunidade sira ka lae kona-ba moras rabies ne’e, serake ita la iha osan atu lao ba Munisipiu sira, entaun ha’u atu dehan Sosiedade Sivil prontu atu servisu hamutuk ho governu hodi halo sosializasaun ba iha komunidade sira iha Munisipiu.” Afirma Diretor Ezekutivu HAK Feliciano da Costa Araujo

Nia reafirma liután, Sosiedade Sivil prontu atu koopera hamutuk ho governu liuhusi parte relevante sira atu bele fahe informasaun ba iha komunidade sira relasiona ho moras rabies ne’ebé agora dadauk sai preokupa boot ba nasaun Timor-Leste.

Iha fatin hanesan Diretór Exekutivu FONGTIL Valentim da Costa Pinto hateten, asu ne’e hanesan instrumentu iha Timor ho atividade kultural balun, entaun tenke hare’e di’ak-di’ak, laos presiza dezamina ka oho asu ne’e la’os solusaun hodi Prevensaun moras rabies.

“Ha’u hanoin ita atu oho asu ne’e la’os solusaun uniku atu prevene transmisaun moras rabies iha Munisipiu Covalima, Bobonaru no Rejiaun Administrativu Espesial Oe-kussi Ambenu (RAEOA) ne’ebé besik area fronteira.” Dehan Diretór Exekutivu FONGTIL Valentim da Costa Pinto ba Jornalista iha kna’ar fatin Kaikoli, (21/08)

Nia hatutan, ema balun halo negosiasaun balun ne’ebé la saudavel ho permite atu hetan transmisaun moras rabies ne’ebé akontese iha nasaun vizinu daet mai rai laran . Ho kombinasaun servisu iha area fronteira atividade sira halo abroativu hodi koalia nafatin ba fámilia sira ne’ebé hakiak asu tenke kuidadu no lori ba halo vasina atu sente seguru.

“Iha vizilante ba sosiedade sira atu la bele fó impaktu negativu ba komunidade, tanba moras rabies liuhusi asu ne’e bele daet ba sidadaun atu nune’e la bele kontinua sa’e iha rai laran. labele deskonfia de’it asu sira ne’e kontaminasaun ba moras rabies ne’e, bainhira atu oho asu tenke iha duni provas mak foin halo asaun sira laos naran oho de’it animal asu.” Hatutan Diretór Exekutivu FONGTIL Valentim da Costa Pinto

FONGTIL fó korajen ba sosiedade hotu tenke lori asu sira ne’e ba hotu sentru saude animal nia halo vasina, tanba dalan di’ak ida ne’e mak bele asegura animal sira.

“Jestaun Munisipiu Covalima ne’ebé halo asaun hodi oho asu sira, oinsá haree rekomendasaun ida husi Ministeriu Agrikultura, Pekuaria, Peska no Floresta (MAPPF) ho Ministeriu Saude (MS) ne’ebé permite atu oho asu sira ne’e iha tempu hanesan MAPPF ho MS koalia oinsá atu halo prevensaun liuhusi vasinasaun ba animal sira ne’e.

Nune’e permite familia sira lori asu ba halo vasinasaun iha sentru sira ne’ebé destaka tiha ona, tanbasa iha tempu ne’e tenke oho asu sira, Serake asu sira ne’e dekteta ona katak hetan moras rabies kalae no oinsá dokumentus sira ne’ebé halo no se mak fó orientasaun atu oho asu sira ne’e.

“Ha’u hanoin presiza konfirma halo di’ak-di’ak no tenke iha autorizasaun ofisial husi Ministeriu relavante sira permite hodi oho asu iha Zumbalay Munisipiu Covalima ne’e kalae. Ida ne’e mak agora sai pergunta boot mai ita hotu.” Reafirma Diretór Exekutivu FONGTIL

Nia informa, iha dalan seluk Ministeriu Agrikultura, Pekuaria, Peska no Floresta (MAPPF) ho Ministeriu Saude halo dezaminasaun informasaun ba komunidade sira ne’ebé iha asu atu nune’e bele halo tratamentu ba asu sira ne’e. Maibé permite ba komunidade sira tenke lori asu ba halo vasinasaun iha sentru ne’ebé iha, nune’e asu sira bele seguru, atu la bele fó impaktu ba sidadaun sira.

Iha sorin seluk Diretóra Nasional Veterinaria Joanita Jong hateten, iha Timor-Leste nu’udar membru ba Organizasaun Mundial Saude Animal ou World Organization for Animal Health.

“Ha’u husu favor ida ita tenke respeita komitmentu sira ne’ebé ita halo bainhira sai membru, no ita tenke hanoin katak ASU mak Animal estimada ne’ebé besik liu ho ita ema. Nune’e favor ida ita akompana esforsu hotu ne’ebé MAPPF ho nia ekipa halo hela husi Janeiru 2024 to’o ohin loron halo vasinasaun ba animal.” Dehan Diretóra Nasional Veterinaria Joanita Jong

Nia hatutan, kontinua fó hanoin ba ema hotu katak medidas brutal ba animal tipu saida deit kontra direitu animal nia Bem Estar ou Animal Welfare.

Husu ita hotu hamutuk kontra moras rabies/raiva liuhusi koopera ho Ekipa Vasinador MAPPF, nomos atu deklaratan katak bainhira asu tata ema ruma favor ida fase ho be’e sulin no sabaun durante minutu 15 depois lori ba Sentro Saude ne’ebé besik hodi hetan atendimentu lalais ho gratuita. Mai hamutuk kolabora no koopera hodi hapara violensia hasoru animal.

Reportajen : Domingas

Foto : Media Sosial Facebook

Tinggalkan Balasan

Alamat email Anda tidak akan dipublikasikan. Ruas yang wajib ditandai *