RAEOA, 20 Janeiru 2026 (Média Democracia) – IX Governu Konstitusionál liuhusi Primeiru Ministru (PM), fó orientasaun ba ekipa lidera husi Ministeriu Administrasaun Estatál (MAE), Ministeriu Finansas (MF) Ministru Planeamentu no Investimentu Estratéjiku (MPIE) hamutuk ho Komisaun Funsaun Públika (KFP) halo avaliasaun ba kondisaun mínima instituisaun públiku sira iha Rejiaun Administrativa Espesiál Oecusse Ambeno (RAEOA). Informasaun refere asesu husi pajina PM Tersa semana ne’e.
Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão hateten, iha ekipa avaliadór ne’e iha tolu atu halo avaliasaun bá parte Rekursu Umanu no Finansas, Infraestrutura no Boa Governasaun. Avaliasaun hahú husi loron 19 to’o 22 fulan Janeiru 2026. Involve direta Prezidente Autoridade RAEOA, Koordenadór Zona Ekonómika Espesiál Dezenvolvimentu Oecusse Ambeno (ZEEDOA) nomos funsionáriu tomak inklui Autoridade Lokál husi suku 20.
“Ohin loron importante atu halo reflesaun iha setor keta-ketak hodi loke dalan nune’e ami fila imi haree daudauk atu halo saida. Ami sei la mai fulan-fulan ona no ida-ne’e ami mai dala ikus depois ami sei haruka Ministériu Administrasaun Estatál MAE sei haree imi nia servisu, imi nia vontade atu hadi’a no imi nia hanoin dalan di’ak mak ida ne’ebé atu deside.” Dehan Primeru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, iha Salaun Enkontu Alfândega Palaban
Primeiru Ministru mós iha biban ne’e nafatin enkoraza Oecusse-oan sira atu hamutuk ho hanoin ida de’it, halo reflesaun kle’an atu bele prepara-an hodi simu eleisaun Governu lokál iha tinan 2027 tanba RAEOA ho ZEESM tenke hasees tiha, hanoin ho prienximentu Munisípiu.
“Atoni oan sira hotu hanoin hamutuk ba, nomos diskute hamutuk ba buka dalan hamutuk ba, tanba Oe-cusse iha imi nia liman rasik maibé laos iha Munisípiu sira seluk nia liman. Nune’e imi rasik mak sei deside Oe-Cusse tenke lidera ba oin laos ba fali kotuk.” Hatutan Primeru Ministru
Primeiru Ministru afirma, nune’e iha tinan 2027 sei iha eleisaun ba Governu lokál atu hili Munisípiu nia oan rasik mak lidera iha nia ra’in, tanba ne’e husu ba Oe-cusse oan hotu-hotu tenke prepara-an hodi hein iha tinan 2027 sei lidera-nia rai rasik.
Iha sorin seluk Ministru Administrasaun Estatál, Tomás do Rosário Cabral afirma, ekipa konjunta ne’e fahe ba parte tolu kompostu husi ekipa Rekursu Umanu no Finansas, Infraestrutura nomos ekipa Governasaun to’o Suku sira tanba kada Suku eziste mós funsionáriu na’in-haat atu avalia sira-nia servisu la’o duni ka la’e liu-liu enkontru komunitáriu no konsellu koordenasaun.
“Ita mós avaliasaun ona kona-ba kondisaun minimal iha rai boot nian atu hatene no buka delegasaun kompeténsia servisu lao oinsá. Ekipa tolu ne’e sei halo distribuisaun tuir dokumentu formulariu tenke prinse no fó mós komentarnya ruma.” Dehan Ministru Administrasaun Estatál MAE, Tomas do Rosário Cabral
Ministru Administrasaun Estatál hatutan, ekipa ne’e mai la’os atu hanorin, maibé atu la’o tuir fali koordenasaun servisu nian tuir rekursu ne’ebé iha kapasidade jestaun no planeamentu, rekomendasaun Cámara das Contas, hanesan mós iha rai bo’ot nian.
“Oe-cusse ita sei haree no sei integra hotu iha portál Munisípal nian. Nune’e ita bele haree hodi hadia fila-fali tanba ne’e mak formulariu iha kestiunariu Diretor no funsionáriu sira ne’ebé hetan avaliasaun direta tenke deklara ho lo-loos tenke iha mós dokumentu komprovativa kompletu ho tabela komentariu, ikus liu ekipa tekniku mak halo rezumu rekapitulasun real ida foin hetan pontusaun nian.” Hatutan Ministru Administrasaun Estatál MAE
Ministru Administrasaun Estatál subliña, bom no muito bom ne’ebé ekipa sei tau hamutuk ho informasaun ne’ebé rekolla ona bazeia ba rezultadu atinjimentu hodi hadi’a ho transparénsia. Iha rai bo’ot, ekipa deskobre katak, barak-liu mak korrespondénsia, funsionáriu kazuál no susar atu kontrola inklui nível salariál la konsege kontrola. Tanba ne’e atu tama ba sistema tenke tuir regras ne’ebé iha liu-liu orsamentu, nune’e iha rekrutamentu foun tenke involve Komisaun Funsaun Públika.
Iha fatin hanesan Prezidente Autoridade RAEOA, Régio da Cruz Salu informa, RAEOA iha faze re-organizasaun tanba ne’e konsidera avaliasaun refere importante atu hatene kresimentu institusionál nian durante halo servisu no hetan nia progresu.
“Ha’u nu’udar Prezidente RAEAO agradese tebes hodi deklara katak instituisaun sira sei simu ekipa iha diresaun ida-idak tanba tinan-tinan sempre halo avaliasaun dezempeñu bá Funsionáriu Públiku sira nu’udár servidór Estadu maibé nunka halo iha nível institusionál.” Dehan Prezidente RAEAO Régio da Cruz Salu
Prezidente Autoridade RAEOA mós apela ba parte diresaun hotu-hotu atu kolabora didi’ak ho ekipa nune’e bele hetan rezultadu tuir saida mak hatuur iha rekézitu avaliasaun nian hodi bele hatene kreximentu institusionál iha rejiaun ne’e rasik.
Reportajen : Nelfiano
Foto : Média-GPM