Dili, 18 Setembru 2025 (Média Democracia) – Besik tinan 30 ona povu Timor-Leste 75,1% sei hasoru moris kiak multidimensionál, nune’e JSMP husu Parlamentu Nasionál iha sesaun lejizlativa Da-lll atu tau preoriedade aas ba moris di’ak povu tomak nian. Informasaun ne’e Média Democracia asesu husi komunikadu imprensa kuarta semana ne’e.
Diretora Ezekutiva JSMP, Ana Paula Marçal hateten Parlamentu Nasionál, Lejizlatura Daneen nian, iha 15 Setembru 2025, loke sesaun lejizlativa datoluk ho sesaun solene iha plenária. Abertura ne’e loke formalmente husi Exelénsia Prezidente Repúblika, Dr. Jose Ramos Horta.
“JSMP kongratula membru Deputadu sira Lejizlatura Da-neen nian ba hala’o kna’ar reprezentasaun povu iha sesaun lejizlativu sira liubá no husu atu iha sesaun lejizlativa Da-lll ne’e, Parlamentu Nasionál bele muda ona preokupasaun ba iha interese no fasilidade apoiu ba dezenvolvimentu ekonomia no moris di’ak Povu tomak nian, duke preokupa barak liubá sira-nia interese no fasilidade, tanba Estadu fasilita sira barak liu ona ho bonus, regalia no previléjiu oi-oin. tanba povu barak liu mak sei moris iha ki’ak nia laran.” Dehan Diretora Ezekutiva JSMP, Ana Paula Marçal.
Diretora hatutan, povu Timor-Leste depozita sira-nia fiar ba Deputadu hodi bele reprezenta no halo desizaun polítika ba interese povu tomak nia moris di’ak, hahú kedas ho eleisaun ba membru Asembleia Konstituante iha 2001. Daudaun tinan 24, se sura husi 1999, tinan 26 ona, fasilidade infraestrutura bázika sira ne’ebé atu bele uza hodi apoia ba hamoris no haburas ekonómia povu nian hahú kedas husi nível Munisípiu to’o área remota sira barak liu mak iha kondisaun la suportável no laiha kondisaun.
“Fasilidade bázika hanesan estrada ho kualidade, bee moos ne’ebé natoon, merkadu ka fatin ba faan sasán ne’ebé di’ak, moos no apropriadu, to’o agora povu sei halerik, inklui setór edukasaun no saúde. Iha setór edukasaun, liu-liu eskola públika sira ne’ebé povu kbiit la’ek sira-nia oan mak ba eskola, labarik barak mak ba eskola dook, sala eskola la to’o, kadeira meja la to’o no fasilidade desportiva la to’o, eskola balun aat no udan tama ne’ebé fó impaktu ba prosesu aprendisazen nomos kualidade edukasaun iha jerál. Iha setór saúde, fasilidade saúde barak la natoon, ai-moruk barak laiha no la to’o, labarik barak sofre malnutrisaun, mortalidade infantil mós sae, kondisaun postu saúde laiha kondisaun ijénika (bee la iha no foer). Iha setór ekonomia, nível ekonomia povu nian sei iha nível subsisténsia ka iha nível ekonomia ida ba sobrevivénsia ka han hemu ba moris de’it.” Hatutan Diretora Ezekutiva JSMP
Ajénsia Programa Dezenvolvimentu Nasoins Unidas (UNDP) iha 2024 halo survei ida hodi sukat index ki’ak ka probreza multidimensionál ba nasaun dezenvolvimentu 112, Timor-Leste sei tama iha kategoria nasaun ne’ebé hasoru pobreza multidimensionál ho porsentu 40 (%) ba leten. Iha 2022, konstitui porsentu 48.3 (%) mak tama iha kategoria moris ki’ak multidimensionál no aumenta tan porsentu 26.8 (%) mak vulnerável ba ki’ak multidimensionál, nune’e, sei sura hamutuk Timor-Leste nia ki’ak multidimensionál sa’e to’o porsentu 75.1(%) mak hasoru hela moris ho ki’ak multidimensionál no porsentu 24.95 (%) de’it mak moris di’ak no nível rendimentu menus husi U$2 mai kraik. Entre porsentu sira ne’e, 40 (%) konstitui husi labarik sira tinan 17 mai kraik.
“Relatóriu survei kona-ba index hamalaha globál (the Global Hunger Index) 2024 husi Concern Worldwide no Welthungerhlife hatudu katak Timor-Leste tama iha “ranking 104” husi nasaun 127 ho nia “grau (score) 27.0” ne’ebé konsidera Timor-Leste nia nível hamalaha tama iha kategoria sériu.” Afirma Diretora Ezekutiva JSMP, Ana Paula Marçal.
Diretora informa mezmuke iha parte ida, Governu kria programa dezenvolvimentu oinoin ba iha nível aldeia no suku, la dun iha rezultadu ne’ebé di’ak, tanba laiha jestaun ne’ebé di’ak no apropriadu. Estrada sira loke la tuir padraun téknia enjenária nian no laiha kualidade, ne’ebé ikus mai la uza tanba risku ba dezastre no infraestrutura sira merkadoria nian harii iha fatin ne’ebé la apropriadu, nune’e abandonadu no laiha manutensaun. Rezultadu ikus mak sei la lori benefísiu ba povu, maibé lori de’it prejuizu ba nasaun, tanba kada tinan hasa’i osan boot, maibé dezenvolvimentu la la’o.
“Governu ba fakar osan ba kompaña sira de’it, laiha jestaun no kontrolu ne’ebé di’ak, inklui partikularmente Parlamentu Nasionál ne’ebé Konstituisaun atribui ba nia kompeténsia hodi halo supervizaun no fiskalizasaun. Iha parte kombate malnutrisaun, mezmuke Governu kria merenda eskolár ba labarik sira, maibé la iha supervizaun no jestaun ne’ebé di’ak, hahan sira nafatin la iha kualidade iha termu iejéniku no nutrisaun, nune’e kria moras ka impaktu saúde ba labarik sira.” Informa Diretora Ezekutiva JSMP
Diretora Subliña, tuir loloos, Deputadu sira hanesan reprezentante povu nian, konsiente ho realidade povu no nasaun nian ne’e, hodi tau priopriedade no preokupasaun aas liu ba interese povu tomak no nasaun nian, duke sira nia interese ne’ebé la nesesáriu tanba fasilidade apoiu sira ba sira nia serbisu sei di’ak no sufisiente hela. Timor-Leste ukun rasik-an ka livre husi okupasaun besik tinan 30 ona maibé povu barak liu porsentu 75.1 sei moris iha ki’ak nia laran no ida ne’e preokupante tebes. Nune’e kuaze laiha valór atu povu fó fiar ka depozita sira nia konfiansa ba Deputadu sira hodi halo polítika no desizaun ba interese povu nian.
Esplika liután JSMP husu atu iha sesaun lejizlativa ida ne’e nomos sesaun lejizlativa sira tuir mai, Deputadu sira iha Parlamentu Nasionál bele iha neon no konsiente ba povu barak nia moris susar hodi bele tane-aas interese ema barak nian hodi dezenvolve polítika no halo desizaun sira ne’ebé favorese ba interese no moris di’ak povu tomak nian, labele uza no esplora povu ho nasaun nia vulnerabilidade, ki’ak no susar ba interese pesoál no partidária, no uza lejitimidade povu nian hodi gasta osan naran-naran de’it la ho responsabilidade no jestaun ne’ebé di’ak.
Reportajen : Nelfiano
Foto : Media JSMP