Dili, 18 Setembru 2025 (Média Democracia) – Ministériu Komérsiu no Indústria MCI, liuhusi Vise-Ministru Komérsiu Indústria, Agostinho Junior Trindade konsidera emprega mikro pekena no mediu mak sai hanesan motór ba ekonómia ne’ebé diversifikadu no rejiliente ba Timor-Leste.
Vise-Ministru Komérsiu Indústria, Agostinho Junior Trindade afirma, ohin ita hateke ba futuru ho determinasaun no esperansa ba futuru ida ne’ebé foinsa’e Timoroan ida-idak hetan oportunidade atu dezenvolve kompeténsia teknika vokasionál ne’ebe di’ak tebes.
“Liuliu ita-nia empreza mikro ki’ik no mediu sira sei sai hanesan motór ba ekonómia ne’ebé diversifikadu, rejiliente no ida ne’e Timor-Leste sei afirma-an tomak ba komunidade nasaun seluk nia leet.” Dehan Vise-Ministru ba jornalista sira iha ámbitu eventu internasionál daruak Timor-Leste skill weeks ne’ebé hala’o iha Sentru Konvensaun Dili (CCD).
Governante ne’e hatutan, formasaun téknika profisionál hanesan instrumentu kualifikasaun ida, maibé sai mós motór estratejiku atu nasaun ida ne’e bele hala’o ninian dezenvolvimentu ekonómia no sosiál.
“Liuhusi ida ne’e ita fó kbiit ba foinsa’e sira ho kompeténsia prátika koñesimentu tekniku ne’ebé aliña ho nesesidade reál merkadu traballu nian, entaun ida ne’e prepara ita-nia emprendedór sira atu lidera no halo inovasaun hodi kompete iha mundu globalizasaun ida.” Hatutan Vise-Ministru Komérsiu Indústria, Agostinho Junior Trindade
Nia informa, iha Konstitusionál Governu da-sia komprometidu atu foku ba prinsipál sira hanesan dezenvolvimentu no hametin empreza mikro ki’ik no mediu atu buka solusaun ba ensinu no formasaun tékniku profisionál iha área balun ne’ebé konsidera nu’udar prioridade.
“Área sira ne’e hanesan, área jestaun ba negósiu ki’ik, kontabilidade báziku, jestaun finanseira, merkadu dijital, planeamentu estratéjiku hodi hadia sustentabilidade emprezariál no asesu ba merkadu sira ne’ebé luan liu.” Informa Vise-Ministru Komérsiu Indústria
Aleinde ne’e mós interese tebes ba area komersiu externa hanesan prosesu impostasaun no exportasaun lajislasaun, alfandega, lojístika internasionál, negosiasaun, interkulturál no preparasaun ba integrasaun ASEAN nian.
Iha fatin hanesan Diretora Nasionál Dezenvolvimentu Mão de Obra, (INDMO), Isabel Fernandes de Lima hateten, sira-nia prezensa ohin signifika kompromisiu ida atu fahe ba malu hodi dezenvolve forsa ida ne’ebé la’ós de’it iha abilidade maibé mós reziliente no prova ba futuru.
“Ha’u hakarak rekoñese no agradese espesifikamente ba indústria lokál sira no organizasaun sira hotu tanba halo ita-boot nia prezensa sai disponivél atu tuir eventu loron rua ne’e. Sira hotu nia partisipasaun iha salaun CCD ne’e importante tebes.” Dehan Diretora Nasionál Dezenvolvimentu Mão de Obra, (INDMO), Isabel Fernandes de Lima
Diretora ne’e hatutan, hakarak hato’o agradesimentu espesiál ida ba parseiru sira, partikularmente tanba afirma ona ba foin-sa’e sira kona-ba sira-nia serbisu ne’ebé iha valór hodi atinje padraun kompeténsia nian, entaun ida-ne’e notável ba maneira ne’ebé sira sei fahe ho parte interesada indústria nian durante loron rua no fornese fundasaun ida ne’ebé metin ba sira nia diskusaun.
“Ami mós agradese tebes ba ami nia oradór konvidadu internasionál sira, ami espresa ho apresiasaun sinseru ba ami nia parseiru xave sira indústria nian no partisipante internasionál sira selu, obrigado ba ita-boot nia viajen mai Timor-Leste hodi fahe ita-boot nia perspetiva, prátika, no aprosimasaun sira ne’ebé iha valór kona-ba papél krítiku no indústria hodi maximiza apoiu ba na’ok, hasa’e abilidade, no hadi’a fali ita-nia joven sira.” Hatutan Diretora Nasionál Dezenvolvimentu Mão de Obra
Nia Subliña, interkámbiu diretu sira-ne’e importante tebes atu harii sistema ida ne’ebé responsivu no efetivu liu, iha loron rua oin mai, sei konvoka iha sesaun dedikadu sira ba iha setór oioin ne’ebé trasa iha sira-nia ajenda ekipa nian, no nia fiar katak ita-boot nia partisipasaun ativu no kontribuisaun sira ne’ebé iha valór sei sai instrumentál hodi harii forsa traballu ida ne’ebé reziliente ho kualidade.
Iha parte Delegasaun APIEDA Xíneza, Allan Yang hateten, sira mós iha sukursál sira seluk iha Xina, ne’ebé planeia atu harii sukursál sira iha Brunei. Dezde sira-nia inisiativa, sira hetan orientasaun husi parte kompetensia sira no sira mós fasilita ona kolaborasaun edukasaun indústria nian entre sidade liu 60 no eskola liu 200 iha Xina.
“Ami mós lansa parseria ofisiál ho ajénsia governu estranjeiru liu 20, eskola besik 100 iha rai-li’ur, barak liuhusi projetu kolaborativu sira-ne’e implementa ona ho susesu no realizasaun sira-ne’e hetan rekoñesimentu luan husi Governu Xinés, Governu Estranjeiru, no Embaixada sira iha Xina.” Dehan Delegasaun APIEDA Xíneza, Allan Yang
Nia hatutan, ema hotu moris iha era ida transformasaun kapitál nian, kadeia fornesimentu globál sira muda hela dijitalizasaun simu hela setór hotu-hotu. No indústria hanesan enerjia renovável no artifisiál intelijénsia (IA), teknolojia intelijente sira mosu ho velosidade a’as. Maibé dezafiu ida maka sei iha. Indústria avansa lalais liu duké fornesimentu talentu kualifikadu. Maski ho nia baze ne’ebé relativamente ki’ik, Timor-Leste hetan kreximentu ne’ebé lalais hanesan mobilizasaun agrikultura, kímiku gazolina, ekonomia tasi nian ne’ebé kle’an, lojístika intelijente, intelijénsia artifisiál, dezenvolvimentu infraestrutura maka área sira hotu ne’ebé maka presiza avansu urjentemente.
Ritmu aselerasaun husi atualizasaun indústria nian obriga integrasaun indústria no edukasaun nian, bazeia ba objetivu sira-ne’e no bazeia ba sira-nia esperiénsia prátika, partikularmente konsidera karakterístika dezenvolvimentu Timless no rejiaun ne’ebé hale’u, nia sei propoin proposta espesífiku tolu ba kooperasaun iha futuru.
“Ami sei hamutuk harii komunidade sira padraun indústria edukasaun abilidade nian iha sudeste aziátiku, hahú ho autorizasaun Timor-Leste nu’udar indústria xave ida. Liuhusi dezenvolve padraun sertifikasaun abilidade nian iha área sira ne’ebé presiza urjente iha Timor-Leste, hanesan prosesamentu agrikola, enérjia renovavél, infraestrutura, no kuidadu saúde.” Hatutan Delegasaun APIEDA Xíneza, Allan Yang
Entaun iha futuru, sertifikadu abilidade sira ne’ebé foin-sa’e Timor-Leste sira hetan sei la’ós de’it apropriadu ba servisu lokál sira maibé mós hetan rekoñesimentu rejionál, hodi lori sira hetan oportunidade ba empregu no bolsa estudu agrikola iha sudeste aziátiku.
Reportajen : Domingas
Foto : Domingas
