Dili, 15 Agostu 2025 (Média Democracia) – Iha entrevista ho Provedor dos Direitus Umanus no Justisa PDHJ, Virgilho Guterres “Lamukan” nomos Diretor Departamentu Komunikasaun Sosial Fakuldade Siensia Sosiais Universidade Nasiona Timor-Lorosae UNTL Roberto da Costa Pacheco hanesan mós akademista husu ba Sekretariu Estado Komunikasaun Sosial SEKOMS atu tetu Alterasaun Lei Komunikasaun Sosial KomSos Artigu 38 aliñea B ne’ebe sei hamate liberdad imprensa iha Timor-Leste.
Provedor dos Direitus Umanus no Justisa PDHJ, Virgilho Guterres “Lamukan” hateten, kona-ba Lei ne’e oha oportunidade balun, PDHJ tenta koalia ona ho kolega jornalista balun maibé prontu PDHJ nafatin koalia haree ba iha esbosu Lei ne’e oficialmente PDHJ seidauk simu kona-ba revizaun refere maibé bazeia ba saida maka diskusaun publiku iha media sosial nomos maluk jornalista sira haree ba iha esbosu Lei Komsos ne’e, entaun PDHJ hetan pontu balun, liuliu haree ba iha artigu ida koalia kona-ba responsabilidade kriminal ka penal.
“Ha’u lee no ha’u sente katak se artigu ida ne’e maka liu ka aprova, laos deit liberdade maka hetan ameasa maibé ita-nia demokrasia mós hetan ameasa, tanba saida ha’u koalia hanesan ne’e, tanba iha artigu ne’e nia laran ita penaliza ema nia hanoin, hanoin sira ne’ebé jornalista sira rekolla iha notisia nia laran, tanba iha redasaun nia laran ita koalia kona-ba testu no imajen, agora haree ba iha jornalista sira nia obra ne’e iha tipu balun maka hanesan testu nomos balun imajen/fotografia, haree fila-fali ba iha testu no imajen ne’e laos jornalista nia hanoin maibé ne’e fontes sira-nia opiniaun nomos fontes ne’e nia foto, ne’eduni fontes ida jornalista ba husu ne’e nia atu koalia los ka lae jornalista mai hakerek tuir deit laos jornalista hakerek fali nia hanoin, tanba ita konsidera jornalista ne’e hanesan ema ne’ebé pasa informasaun ba publiku de’it, ne’eduni ha’u hanoin katak responsabilidade penal ne’e labele ba fali jornalista.” Dehan PDHJ Virgilho Guterres “Lamukan” iha nia kna’ar fatin Kaikoli Dili 13/08/25
Nia hatutan, esensia husi demokrasia ne’e mak liberdade ema hotu nia atu hato’o nia opiniaun sira liuhusi media sosial ka liuhusi jornalista sira hakerek notisia no tenke hatene didi’ak katak jornalista hanesan kanal distribuitor ka jornalista hanesan ponte ida atu hatutan ka fó sai opiniaun husi sidadaun sira agora, se ema nia hanoin deit penaliza tiha ona entaun demokrasia nia sentidu lolos mak ida ne’ebé.
“Ha’u konsidera katak artigu sira ne’ebé tama iha esbosu revizaun ne’e perigoju tebes ba maluk jornalista sira tenke halo advokasia makas, nune’e artigu refere labele liu, nafatin husu jornalista sira halo advokasia ba iha esbosu Lei refere, tanba ita defende obra jornalistika sira ne’ebé fó sai iha radio, televizaun, media online ne’e atu sai sasukat ida atu haree di’ak iha ka lae. Kodigu dentolojiku no kodigu etik jornalista vigora hela produtu jornalista nian durante ne’e, nune’e laos hasai tan artigu ba fali penal.” Hatutan PDHJ Virgilho Guterres “Lamukan”
Nia reafirma, hanesan Provedor nafatin akompaña, se lei ne’e ba duni maka PDHJ sei husu ba komisaun A sei partisipa iha Audiensia parlamentu nasional atu hato’o opiniaun iha ne’ebá nomos PDHJ orienta ona maluk legal sira atu halo analiza kona-ba esbosu ne’e, bainhira koalia kona-ba liberdade imprensa no expresaun ne’e mós direitus umanus no direitu sidadaun sira nian atu hetan informasaun sira ne’ebé mai husi jornalista.
“Bainhira jornalista sira ita penaliza hotu tanba tauk atu fó sai ema nia hanoin, ne’e ha’u sente ladun di’ak tanba hanoin ne’e simples, se lei komunikasaun sosial ne’e falta ruma ita tenke buka hodi hadia ka aumenta tan laos atu penaliza fali jornalista sira liuliu ba iha sira-nia obra jornalistiku.” Reafirma PDHJ Virgilho Guterres “Lamukan”
Hatutan husi Diretor Departamentu Komunikasaun Sosial Universidade Nasional Timor Lorosa’e UNTL, Roberto da Costa Pacheco hateten, hanesan akademika hakarak atu dehan deit katak bainhira kuandu atu koalia kona-ba responsabilidade penal ne’ebé agora daudaun SEKOMS esbosu hela atu lori ba iha Konsellu Ministru hodi halo diskusaun no aprova, maibé iha artigu 38 aliñea B kona-ba responsabilidade penal iha ne’ebá koalia kona-ba produtu media sira nian ne’ebé publikadu sai ba publiku sira bainhira lei ne maka aprovado signifika katak autor sira ne’ebé sai autor ba iha publikasaun notisia ka imajen ne’e sira maka sei responsabiliza rasik sira nia aktu refere.
“Ha’u hanoin ida ne’e tuir ha’u nia pontu de vista hanesan ema akademiku ne’e ita bele dehan katak ne’e ameasa boot ida ba iha sistema demokrasia iha Timor nian, tanba bainhira ita penaliza autor sira ne’ebé hakerek notisia ka foti imajen ne’e signifika katak ita kriminaliza ka penaliza ema hirak ne’e atu labele hasai fotografia ka halo nutisia ne’ebé la kona membru governu ida-nia laran, ha’u hanoin katak membru governu ka ema nain hira ne’ebé sente prejudikadu ne’e sira uza artigu refere hodi penaliza jornalista liuhusi sira-nia produtu sira ne’ebé hatun iha media.” Informa Diretor CS iha nia knaar fatin kaikoli Dili 12/08/25
Diretor ne’e Subliña liután, iha artigu 38 Aliñea B dehan katak “autoria dos krimes cometidos atraves de meios comunicação sosial cabe a quem tiver criado o texto” ne’e signifika katak se kabe responsabilidade kriminal ne’e kabe ba ema ne’ebé hakerek ka ema ne’ebé fotografia ka halo filmajen, maibé tuir lolos ne’e jornalista ne’e hanesan ema individu ida hala’o nia kna’ar hanesan jornalista baibain no labele kriminaliza ka penaliza fali jornalista, mesmu ke jornalista ne’e halo erru balun maibé responsabilidade penaliza lolos ne’e tenke ba iha instituisaun media ne’ebé jornalista servisu ba, ne’e maka tenke hatan no responde depois de responde, instituisaun ne’ebé jornalista servisu ba ne’e maka sei foti medida ba erru ne’ebé komete husi jornalista ne’e rasik.
Iha biban ne’e jornalista media democracia halo konfirmasaun ona ho Sekretariu Estadu Komunikasaun Sosial SEKOMS Espedito Loro Dias Ximenes hafoin halo diskusaun ho Konselho Imprensa relasiona ho diskusaun esbosu Lei Komsos iha palasiu Governo dehan kona-ba prosesu revizaun Lei nu 5/2014 Lei komunikasaun sosial ohin maka SEKOMS ho KI foin hahu diskute.
“Portatu haree fali ba durante ne’e balun fó sai ona ba publiku kona-ba esbosu, maibé lolos ne’e atu dehan katak prosesu diskusaun foin hahu, molok SEKOMS atu aprezenta ba Konsellu Ministru depois ba liu parlamentu nasional, antes ne’e tenke rona uluk lai husi Konsellu Imprensa no ohin maka SEKOMS ho KI foin hahu diskute, husi diskusaun hirak ne’ebé ohin ami hala’o ona ne’e nakonu ho amizade no kualidade expresaun ikus mai ami konkorda katak atu bele hahu halakon expekulasaun ne’ebé oras ne’e daudaun lao hela iha publiku tanba tuir lolos esbosu ne’e dokumentu oficial governu nian ne’ebe labele sai ba iha liur.” Dehan SEKOMS ba jornalista sira iha Palasiu Governo hafoin remata diskusaun ho KI 14/8/25
Nia hatutan, ema balun fó sai ona ba publiku no provoka ona diskusaun entaun tuir SEKOMS nia haree diskusaun sira ne’e mosu husi publiku nomos parte di’ak ida atu nune’e bele mós kontribui ideia publiku nia mai iha governu.
“Diskusaun ne’ebé ohin ami hahu ona ne’e hodi konkorda malu katak iha kontestu Timor-Leste nian media maka sai hanesan pilar ba demokrasia, media sai hanesan orgaun importante ba iha konstrusaun estadu no nasaun, media mós tenke iha regulamentu ida ne’ebé forte atu bele proteje no asegura ninia servisu lorloron.” Hatutan SEKOMS ba jornalista sira iha Palasiu Governo
Nia informa, revizaun ida ne’e adiatamente ho objetivu atu proteje asegura servisu oragaun komunikasaun sosial nian tanba ne’e revizaun ida ne’e la iha hanoin ka intensaun ruma katak atu hamate liberdade imprensa iha Timor-Leste no la iha intesaun ruma atu kriminaliza produtu jornalista nian.
“Tanba ne’e maka iha espekulasaun barak maka la tuir ona kontestu tuir lei sira iha laran ne’e maka ami hanoin katak atu bele proteje jornalista sira hanesan informador edukador ba iha nasaun ida ne’e, entaun governu liuhusi SEKOMS hamutuk ho KI konkorda ona katak iha artigu 38 aliñea B ami simplifika no ami hasai tiha ka elimina tiha esplikasaun detallu ida iha laran.” Informa Sekretariu Estadu Komunikasaun Sosial SEKOMS Espedito Loro Dias Ximenes
SEKOMS reafirma tan katak, husi diskusaun ne’ebé naruk ho karakter ne’ebé hadomi ba iha profisaun jornalista sira nian hadomi ba iha demokrasia nomos direitu umanus, mak konkorda hodi elimina ka hasai tiha artigu 38 iha Aliñea B, tanba artigu ne’e SEKOMS sei simplifika tiha no sei hasai tiha responsabilidade penalizasaun ba iha obra jornalista nian no iha artigu ne’e SEKOMS sei enkaixa tan fali kompetensia KI nia atu halo monitorizasaun ba iha produtu jornalista sira nian iha media online, tanba durante ne’e KI halo monitorizasaun de’it ba iha media konvensionais no media online seidauk, tanba ne’e sei aumenta tan kompetensia KI haree ba iha produtu Jornalista iha media online.
Reportajen : Domingas
Foto : Domingas