Dili, 8 Maiu 2025 (Média Democracia) – Providor Direitus Humanus no Justisa Virgilio da Silva Guterres “Lamukan” hateten, Sekretáriu Estadu Asuntu Toponímia no Organizasaun Urbana laiha kompetensia atu ameasa Deputadu Bankada FRETILIN atu lori nia ba tribunal.
Nia dehan, husi aspeitu boa Governasaun mak Sekretariu Estadu Asuntu Toponímia no Organizasaun Urbana (SEATOU) halo ne’e abuzu poder tanba nia halo aan bo’ot liu fali Deputadu, la’os depende ba Deputadu husi partudu A ka B maibé Deputadu ne’e halo parte orgaun soberania bo’ot iha nasaun demokratiku hanesan Timor-Leste. Purtanto la iha Ministériu ida atu ba ameasa Deputadu, atu lori ba tribunal satan Sekretariu ida ne’e laiha kompetensia.
“Hanesan membru Governu se nia ba hetan Deputadu ruma nia fila mai relata ba nia Xefe Governu, Xefe Governu mak ba apresenta iha parlamentu nune’e presionamentu, bele deskuti ho Deputadu sira, mais ameasa atu lori Deputadu bá iha tribunal ne’e laiha fatin nia demokrasia, ne’e parlamentu mak fiskaliza Governu legal ka politikamente atu legaliza.” Dehan Providor Virgilio da Silva Guterres ba jornalista sira iha nia kna’ar fatin kaikoli quarta-feira (07/05/2025)
Nia reafirma, Purtanto saída mak Deputadu sira halo depende povu ne’e, Deputadu sira nia servisu duni tanba Deputadu sira ne’e representante povu nian iha parlamentu, kuandu sira hare’e povu ne’e hetan hahalok ne’ebé injustisadu Deputadu sira tun atu ba ko’alia, ne’e iha legalmente nia funsionamentu regular Parlamentu nian ou Deputadu nian.
“Bá ha’u imajem triste tanba iha ne’e ita hare’e mós saida mak abuzu de poder Sekretariu Estadu ida iha lei organika ne’e laiha kompetensia atu halo buat ida satan iha kompetensia atu hakilar Deputadu ida, Deputadu ne’e representa povu nian, SEATOU ne’e laos membru Governu nian, nia hakruk ba Ministru, Primeiru Ministriu saida mak nia halo ne’e abuzu poder.” Nia informa
Providor Direitus Umanus nia responsabiliza atu ko’alia prosidementu pratika boa Governasaun, hanesan mós saida mak SEATOU halo ne’e abuzu de poder nia halo servisu ne’ebé la’os nia kompetensia nem legal nem politika atu ba deskote balun ho komunidade ou hasai ema. Se mak atu hasai komunidade sira ne’e Ministériu seluk nia kompetensia kuandu despesu administrativu ne’e Ministériu Justisa nia servisu, ne’e ema Dehan uzupasaun de poder satan ameasa Deputadu ida.
“Providor nia hare’e husi konseitu boa Governasaun ne’e abuzu poder, tanba SEATOU hasoru komunidade sira ne’e hasoru direitu umanus ne’e la’os de’it iha karantina uluk sira hasai komunidade sira iha fomentu ne’e providor deklara tiha ona, dehan aktus ida ne’e violasaun direitus humanus.” Nia informa
Atu refirma, ne’e la’os sira ba iha karantina de’it hasai sira iha sira nia fatin ne’e sem planu sem estratéjia sem aprosimasaun no sem indimizasaun ne’e violasaun gratu ba direitus humanus. Lei hotu-hotu iha ne’e laiha lei ida ne’ebé fó kompetensia ba Sekretariu ida ba hasai komunidade sem konpezasaun.
“Laiha lei ida dehan espasu publiku ne’e laiha, ne’e kontinuasaun violasaun direitus humanus hanoin dehan atu fila ba Munisípiu ne’e lá’os de’it violasaun direitus humanus maibé halo moe ita nia estadu, halo moe ita nia governu tanba la hatene organiza kapitál Dili tanba uluk malae mutin ukun, Indonézia ukun ema la haruka ba ida-idak nia Munisípiu ema akumula liuhusi habitasaun halo perumahan ema hela, hanesan iha bairo pite, surikmas no kamea. Durante ne’e estadu halo uma hira iha Dili atu akumula ema sira ne’e laiha.” Dehan Virgilio
Providor sujere, primeiru tenke aprezenta planu ordenamentu Dili nian ne’e to’o ne’ebé, to’o agora nunka aprezenta, husi planu ne’e mak foin hatene katak, komunidade sira husi bairo A bariu B familia hira mak hetan afetadu no família hira mak iha direitu ba indiminizasaun ne’e presiza identifika, Depois indiminizasaun ne’e seluk uluk tiha mak haruka sira sai ka haruka sira sai tiha mak foin selu, se haruka sira sai tiha mak selu entaun tenke prepara fatin atu sira hela temporiamente mais fatin iha ne’ebé laiha.
Providor Virgilio Relata, Ministeiru Administrasaun Estatal (MAE) iha nia lei organik hateten, sira mak responsabel kona-ba sentru akoliamentu funsaun ne’ebé sira dehan atu halo iha hera ne’e, iha ne’ebé lolos ne’e sira halo uluk fatin ne’e ka prepara uluk fatin ne’e atu nune’e komunidade sira ne’ebé hasai husi fomento, bidau sengol, no tasi-tolu ne’e bele hela iha ne’ebá hodi hein simu indiminizasaun, nune’e sira bele halo fali sira nia hela fatin, ne’e maka foin hanaran trata ema ho dignu, hanesan iha konstituisaun artigu 1 dehan respeitu dignidade pesoal humana.
Reportajen : Domingas
Foto : Domingas