Dili, 10 Fevereiru 2026 (Média Democracia) – Provedoria dos Diretus Humanos e Justiça (PDHJ) realiza konferensia imprensa hodi analiza keixa sira kona-ba prosesu rekrutamentu kadetes PNTL 2025/2026 no identifika evidensia ilegalidade no violasaun ba prinsipiu konstitusionál sira. Konferensia refere hala’o iha Salaun PDHJ Hotel Excelsior Resort Pante-Kelapa Dili.
Provedor Direitus Umanus no Justisa (PDHJ) Virgilio da Silva Guterres “Lamukan” hateten, PDHJ liuhusi Unidade Asisténsia Jurídika, Administrativa no Peskiza (UAJAP), hala’o análize juridiku prosesu rekrutamentu Konkursu Admisaun ba Kursu Formasaun membru foun Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL) 2025/2020, hafoin simu lamentasaun no keixa oioin husi kandidatu sira no relatóriu monitorizasaun neʼebé prepara husi Diresaun Fiskalizasaun no Rekomendasaun (DFR).
“Análize ne’e hala’o ho orientasaun husi Provedoria Direitus Umanus no Justisa no foka liubá enkuadramentu legál, prosedimentu sira ne’ebé adota no kumprimentu husi prosesu ho Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste (C-RDTL) no lejislasaun ne’ebé aplikavel.” Dehan Provedoria Direitus Humanus no Justisa PDHJ Virgílio da Silva Guterres “Lamukan”
Provedoria hatutan, enkuadramentu legál konkursu ni’an mak rekrutamentu ba ajente PNTL nian preve ona iha Artigu 92 husi Dekretu-Lei Nú. 35/2024, loron 18 Outubru (Estatutu PNTL), ho Konsellu Ministru maka responsavel hodi defini nesesidade pesoál sira, tuir proposta husi Ministru Interiór no hafoin rona Komandante-Jerál PNTL nian.
“Tinan 2025, Governu autoriza abertura vaga 400 ba ajente PNTL sira, tuir termu sira rezolusaun Governu nú 9/2025, loron 12 fulan Fevereiru no konkursu neʼebé regula husi Dekretu Ministeriál Nú 17/2025, loron 21 Juñu, ho ninia alterasaun dahuluk ne’ebé introdús husi Dekretu Ministériu Nú. 37/2025, loron 10 fulan Outubru. Abertura formál ba konkursu ne’e determina husi Despaxu Ministru Interiór Nú. 27/G-MI/VII/2025, loron 16 fulan Jullu.” Hatutan Provedoria Direitus Humanus no Justisa
Provedoria afirma, kona-ba deskobrimentu xave sira tuir dadus ofisiál neʼebé fó sai husi PNTL, konkursu ne’e rejista aplikasaun hamutuk 12.874, ne’ebé kandidatu konsidera aprovadu hamutuk 10.597 no la aprovadu hamutuk 2.277 iha teste sira ne’ebé hala’o iha tinan 2025. Prosesu selesaun tuir modelu kumulativu, integra faze sira tuir mai teste kulturál, aptidaun fiziku, psikolojia, entrevista profisionál nomos Médiku (artigu 29 husi Dekretu Ministeriál Nú. 17/2025).
“PDHJ verifika katak, so kandidatu sira neʼebé klasifika iha kuota ne’ebé define ona ba kada Munisípiu mak hetan admisaun ba teste Médiku, esklui kandidatu sira seluk, maski hetan ona klasifikasaun aas liu pontuasaun minimu ne’ebé ezije, la hetan asesu ba faze ikus prosesu selesaun nian.” Afirma Provedoria Direitus Humanus no Justisa PDHJ Virgílio da Silva Guterres “Lamukan”
Provedoria informa, iha prosesu Fiskalizasaun husi Diresaun Fiskalizasaun PDHJ ni’an hetan dokumentu komprovativu balun kona-ba lista rekomendasaun husi instituisaun Estadu balun, ne’ebé rekomenda naran sira nia membru no familia. Rezultadu verifikasaun PDHJ nian komprova katak lista sira ne’e loos, nune’e presiza investiga kle’an liután.
“Divulgasaun públika ba rezultadu sira ba faze selesaun ida-idak ho de’it rezultadu akumuladu finál ne’ebé publika iha loron 3 fulan Fevereiru tinan 2026 ne’ebé hamosu preokupasaun sériu sira kona-ba kumprimentu ba prinsipiu sira transparensia, igualdade, imparsialidade no kompetisaun.” Informa Provedoria
Provedoria subliña, fiskalizasaun konstitusionalidade bainhira ezerse ninia kbiit konstitusionál sira, tuir Artigu 150 CRDTL nian, PDHJ hato’o pedidu ba fiskalizasaun abstrata susesiva kona-ba konstitusionalidade no legalidade provizaun balun neʼebé kontein iha Dekretu Ministeriál No. 17/2025.
“Iha loron 30 fulan dezembru tinan 2025, Tribunál Rekursu deklara provizaun oioin husi dekretu ne’ebé temi ona, materialmente inkonstitusionál no ilegál, forsa vinkulativa jerál, liuliu liga ba materia sira ne’ebé estabelese diskriminasaun bazeia ba estadu sivil, kandidatu favorese sira ne’ebé ajente PNTL nia oan, ajente F-FDTL no “jerasaun patriota.” Introduz kritériu diskriminatóriu bazeia ba kondisaun fíziku ka estadu saúde no violasaun prinsipiu prezunsaun inosensia nian.” Subliña Provedoria Direitus Humanus no Justisa PDHJ Virgílio da Silva Guterres “Lamukan”
Provedoria salienta, Tribunál mós determina katak, maski konkursu ne’e la anula definitivamente tanba la’o hela, autoridade kompetente sira iha obrigasaun atu halakon kritériu inkonstitusionál sira no prosede ho re-avaliasaun ba pedidu sira, tuir Konstituisaun no instrumentu direitus umanus internasionál sira ne’ebé integradu iha orden jurídiku Timor-Leste nian.
“Preokupasaun ne’ebé identifika husi PDHJ katak Tribunál Rekursu nia desizaun, PDHJ nia análize legál identifika evidénsia kritériu sira ne’ebé deklara tiha ona inkonstitusionál no ilegál bele kontinua aplika iha prátika, notavelmente iha definisaun ba kandidatu sira ne’ebé tama iha Ezame Médiku.” Salienta Provedoria Direitus Humanus no Justisa PDHJ
Situasaun sira ne’e hamosu nivel insatisfasaun ne’ebé aas, liu-liu entre kandidatu sira ne’ebé ultrapasa pontuasaun mínimu maibé la hetan oportunidade atu kompleta etapa hotu-hotu husi prosesu selesaun nian.
Entertantu internalmente Provedór husu atu loke investigasaun urjente ho partisipasaun husi diresaun kompetente sira PDHJ nian atu investiga ho rigorozu posível irregularidade, prátika mál-administrasaun ka violasaun ba prinsipiu legalidade no Governasaun di’ak iha prosesu rekrutamentu. Rekomenda ba Ministériu Interiór atu suspende prosesu rekrutamentu, liu-liu faze relasiona ho admisaun ba Ezame Médiku.
Esplika liután iha konferensia ne’e Provedór husu ba kandidatu sira ba prosesu admisaun ba Kursu Formasaun Ajente PNTL 2025/2026 ne’ebé iha evidénsia konkreta ka indikasaun sériu kona-ba irregularidade ne’ebé akontese durante prosesu selesaun inklui prátika favoritizmu, diskriminasaun, violasaun ba kritériu legál, ka desrepeitu ba desizaun Tribunál nian atu arkiva keixa formál ho Ministériu Interiór, tuir lejislasaun ne’ebé aplika ba prosedimentu administrativu.
Reportajen : Nelfiano
Foto : Nelfiano
