Proposta Lei Orsamentu Jerál Estadu 2026 ba PNTL Hamutuk US$49.511.296

Dili, 18 Novembru 2025 (Média Democracia) – Organizasaun Noun Govermental Hali ba Dame HABADA realiza komunikadu imprensa kona-ba submisaun ba komisaun B Parlamentu Nasionál relasiona proposta Lei OJE 2026 ba Polisia Nasional Timor-Leste. Komunikadu ne’e hala’o iha edifisio HABADA Golgota Dili.

Diretor Exekutivu HABADA, Abel Amaral hateten, ONG HABADA hanesan organizasaun sosiedade sivil ne’ebé dedika-an ba monitorizasaun no advokasia ba seguransa komunitária no governasaun polisia nian iha Timor-Leste.

“Ohin fó sai ami nia análize detalladu kona-ba proposta Orsamentu Jeral Estadu (OJE) ba tinan 2026, relasiona ho Polisia Nasional de Timor-Leste (PNTL). Análize, bazeia ba dadus ofisial, identifika pontu forte sira iha transparensia maibé alerta kona-ba dezekilibriu estrutural kritiku sira ne’ebé bele kompromete efikásia operasional polisia nian iha tempu naruk.” Dehan Diretor Ezekutivu HABADA, Abel Amaral

Diretor Ezekutivu afirma, proposta orsamentu ba PNTL iha tinan 2026 hamutuk US$49.511.296. Maské montante ne’e hatudu kompromisu Estadu nian ba instituisaun maibé nia estrutura hatudu vulnerabilidade signifikativa tebes iha ne’ebé 88,2% husi total (US$43,695,119) aloka de’it ba saláriu no vensimentu sira no restu 11.8% ba nesesidade operasional no investimentu sira seluk.

“Forsa Polisia modernu ida labele funsiona de’it hanesan “mákina selu saláriu nian”, maibé importante tebes asegura katak PNTL iha rekursu nesesáriu sira hodi funsiona ho efetivu ne’ebé inklui kombustível, manutensaun veikulu, ekipamentu espesializadu, teknolojia no formasaun ho kualidade. Dezekilibriu fiskal atual fó perigu ba sustentabilidade operasional polisia nian.” Afirma Diretor Ezekutivu HABADA

Diretor subliña, HABADA rekoñese aspetu pozitivu iha proposta orsamentu, estrutura ne’e klaru no detallu, hodi permite kontrolu ne’ebé efetivu ba gastu sira tuir unidade no programa organizasaun nian. Foku maka’as iha Programa 366 Seguransa Nasional (dolar amerikanu millaun 46,2) hatudu aliñamentu klaru ho misaun konstitusional PNTL nian.

“Inkluzaun husi rubrika espesifiku sira ba “Kapital Menor” iha unidade sira hanesan unidade espesial Polisia nian nomos hanesan sinal pozitivu ida husi rekoñesimentu ba nesesidade investimentu nian iha ekipamentu sira.” Subliña Diretor haktuir

Diretor informa, ONG HABADA nia análize ba proposta OJE 2026 no ezamina ezekusaun orsamentu 2025 (dadus to’o 13 Novembru). Rezultadu sira ne’e hatudu no preokupante.

“Taxa ezekusaun global OJE PNTL 2025 nian maka 78.8%, ne’ebé taka realidade sira ne’e diferente tebes. Unidade kritiku sira nian taxa ezekusaun ne’ebé ki’ik tebes maibé Unidade Maritima (69.2%), Komandu Operasional Nasional (66.6%) no Rejiaun II (57.4%) maka ezemplu sira ne’ebé klaru.” Informa Diretor Ezekutivu HABADA, Abel Amaral

Nia salient, númeru sira ne’e indika problema sira ne’ebé kle’an, hanesan planeamentu la realistiku, prosesu aprovizionamentu burokratiku falta kapasidade jestaun nian Konsekuensia direta maka redus kapasidade operasional sira menus patrullamentu maritimu, fronteira no nasional, nune’e halo nasaun ne’e sai vulnerável liubá atividade ilegal ka kriminal sira.

Haree ba análize ida-ne’e, ONG HABADA hato’o rekomendasaun urjente sira tuirmai ba autoridade kompetente sira, inklui Parlamentu Nasional no Governu ne’ebé daudaun ne’e diskute hela iha faze espesialidade ba aprovasaun final ba OJE 2026 PNTL nian.

Nia relata haree ba revizaun ba enkuadramentu finanseiru jeral tenke konsidera revizaun pozitivu ida ba orsamentu total PNTL nian ba tinan 2026, ho objetivu espesifiku atu aumenta montante absoluta ne’ebé aloka ba “Bens no Servisu sira” no “Akizisaun Kapital sira”, hodi la afeta saláriu sira. Ida-ne’e sei permite atu halo balansu persentajen ida la-ho hamenus saláriu.

“Optimizasaun ba alokasaun pesoal enkuantu saláriu sira tenke mantein, importante tebes atu hala’o estudu ida hodi asegura katak saláriu aplika ho efisiensia másimu, hodi garante katak estrutura kareira no pesoal nian aliña ho nesesidade polisia nian loloos.” Relata Diretor Ezekutivu HABADA, Abel Amaral

Diretor realsa, orsamentu bazeia ba rezultadu proposta OJE 2026 tenke hametin ligasaun entre finansiamentu no rezultadu sira ne’ebé hein. Programa no atividade ida-idak tenke iha objetivu sira ne’ebé bele sukat no define ho klaru (ezemplu, hamenus taxa krime nian ho X%, aumenta apreensaun sira iha fronteira ho Y%). Orsamentu tenke justifika bazeia ba atinjimentu objetivu sira-ne’e.

Planu asaun ba unidade sira ho dezempeñu ki’ik ba unidade sira ho dezempeñu ki’ik iha 2025 (Marítima, Rejiaun II no III), proposta 2026 nian tenke akompaña ho planu asaun koretivu ida. Planu ida-ne’e tenke identifika kauza sira husi dezempeñu ne’ebé ki’ik no estabelese meta sira ne’ebé klaru ba ninia rezolusaun rasik.

Nia haktuir, atu hametin unidade operasional tenke alokasaun ba Unidade Marítima, Patrullamentu Fronteira no Unidade Espesial presiza aumenta, konsidera sira-nia kustu operasional intrinseku no sira-nia papel kritiku iha seguransa nasional. Investimentu iha mobilidade, komunikasaun seguru, no ekipamentu vijilánsia tenke sai prioridade ida.

“Kriasaun liña orsamentu ida ba investimentu iha teknolojia tenke fó konsiderasaun atu kria liña orsamentu espesifiku ida, ka hametin hirak ne’ebé iha ona, ba investimentu iha teknolojia polisia nian (Sistema Informasaun, vijilánsia video, ekipamentu forense), ne’ebé fundamental ba forsa polisia modernu ida.” Haktuir Diretor Ezekutivu HABADA, Abel Amaral

Nia mesiona, atu hametin kapasidade jestaun orsamentu tenke apoiu kontinua ba formasaun sira ne’ebé fornese ba jestor PNTL sira, partikularmente iha nivel unidade desentralizadu, hodi hadia planeamentu finanseiru, ezekusaun no relatoriu.

Esplika liután OJE 2026 hanesan oportunidade kritiku ida hodi transforma PNTL sai forsa ida ne’ebé ágil liu, ekipadu no bele hatan ba dezafiu kompleksu sira seguransa nian iha sékulu XXI. Aproveita pontu forte sira transparensia nian aten-barani rezolve dezekilibriu sira ne’ebé identifikadu sei kontribui ho desizivu ba alokasaun rekursu sira ne’ebe efisiente no efikas, hametin kapasidade PNTL hodi servi no proteje sıdadaun Timor-Leste. HABADA sei kontinua monitoriza prosesu orsamental no halo advokasia ba jestaun seguransa públika ne’ebe transparente, efisiente no foka ba komunidade.

Reportajen  : Nelfiano

Foto : Nelfiano

Tinggalkan Balasan

Alamat email Anda tidak akan dipublikasikan. Ruas yang wajib ditandai *