Dili 11 Juñu 2025 (Media Democracia) – Uniaun Europeia (UE) koloka Misaun Akompañamentu Eleitorál (MAE) mai Repúblika Demokrátika Timor-Leste husi loron 26 Maio to’o 21 Juñu 2025, hodi avalia ba progresu reforma eleitoral no estatutu implementasaun, komferensia ne’e hala’o iha Hotel Timor Dili
Xefe Observadór UE, Domènec Ruiz Devesa hatete, atividade ne’e hodi avalia progresu ne’ebé halo ona iha prosesu reforma eleitorál no estatutu implementasaun ba rekomendasaun sira ne’ebé halo husi Misaun Observasaun Eleitorál UE 2022 (MOE UE) no Misaun Peritu Eleitoral (MPE 2022).
“MAE no UE apresia tebes relasaun di’ak no atmosfera amizade durante enkontru sira ne’ebé hala’o ho interlokutór lubuk ida iha prosesu eleitorál, inklui Prezidente Parlamentu Nasionál, Komisaun Nasionál Eleisaun, Sekretariadu Tékniku ba Administrasaun Eleisaun no instituisaun estadu relevante, partidu polítiku, sosiedade sivíl, reprezentante mídia no parseiru dezenvolvimentu sira.” Dehan Xefe Observador Domènec Ruiz Devesa
Nia hatutan iha loron 11 fulan-Juñu, misaun organiza enkontru meza redonda ida husi parte interesada eleitorál sira, iha ne’ebé partisipante sira diskute progresu ne’ebé halo ona to’o agora iha implementasaun rekomendasaun sira MOE UE 2022 no MPE UE 2023 no estatutu atuál reforma eleitorál nian.
“Prosesu desentralizasaun atuál hanesan pasu ida ne’ebé simu ho di’ak tanba bele halo demokratizasaun iha Timor-Leste bele sai di’ak liután, enkuantu atualizasaun biométrika ba rejistu eleitorál, inklui ema sira ho defisiénsia, hanesan sasukat pozitivu ida. Maibé ami nota katak la iha progresu konkretu iha implementasaun rekomendasaun sira ne’ebé MOE UE fó iha tinan 2022 no MPE UE iha 2023.
Nia afirma interlokutor sira maioria mós konkorda katak iha urjénsia atu hahú servisu ba revizaun kuadru elektoral. MOE 2022 no MPE 2023 fó rekomendasaun 16 no 13, respetivamente, inklui rekomendasaun prioridade lima atu bele hadia dalan sira kona-ba maneira ne’ebé eleisaun sira regula no hala’o iha Timor-Leste.
“Tinan rua molok eleisaun prezidensiál 2027 no tinan tolu molok eleisaun lejislativa 2028, tempu oportunidade ba reforma legál ne’ebé abranjente no efetivu sai kloot liután. Ha’u enkoraja governu no parte interesada sira hotu atu aselera serbisu ida-ne’e. Ha’u stimula governu no partisipante sira hotu-hotu atu akelera servisu ida ne’e.” Nia informa
Nia subliña Rekomendasaun ba konsultasaun Komisaun Eleisaun Nasional nian iha maneira ida ne’ebé konsistente bainhira prepara enkuadramentu regulatóriu ba eleisaun sira, hametin kapasidade fiskalizasaun kampaña nian no revizaun ba regra sira finansiamentu kampaña nian maka xave atu hasa’e transparénsia no garante oportunidade ida ne’ebé hanesan ba konkorente hotu-hotu antes eleisaun.
Esplika liután kona-ba importánsia husi transparénsia iha prosesu reforma eleitorál, nomos inkluzaun no kooperasaun husi autór eleitorál sira, inklui organizasaun sira sosiedade sivil nian. UE sei kontinua halo advokasia ba reforma eleitorál sira iha Timor-Leste. Relatóriu finál husi Misaun Akompañamentu Eleisaun nian
Reportajen : Domingas
Foto : Domingas
