Dili, 16 Janeiru 2025 (Média Democracia) – Instituto Nasional Combate Ao HIV-SIDA kontinua halo sosializasaun informasaun ba estudante sekundariu Cristal, total estudante ne’ebé partisipa iha formasaun ne’e hamutuk atus-ida rua-nulu resin-tolu 123 kona-ba prevensaun husi moras HIV-SIDA iha rai laran tanba joven hanesan kontinuador ba dezenvolvimentu iha nasaun.
Tuir Prezidente Institutu Nasional Kombate HIV-SIDA Daniel Marçal hateten, karik joven jerasaun foun sira la kuidadu-an hodi fasilita formasaun ne’ebé importante, imajina de’it karik joven sira ne’e afeita hotu ba moras HIV katak futuru ba nasaun ida ne’e hotu ona. Maun-boot sira ne’ebé prepara hela nasaun ida ne’e ho situasaun ne’ebé di’ak hotu ona. Tanba ita-nia joven barak iha Timor-Leste iha sistema demokrasia ho moris iha livre
“Ha’u foti ezemplu de’it katak mane sira la komprende saida mak namora no fen no laen, feto hotu hanesan de’it tanba komprensaun no koiñesementu laiha ita haree agora ne’e iha eskola barak labarik hira mak falta no hapara eskola, para eskola laos tanba inan no aman laiha kapasidade osamentu maibé problema ransu la hatene hanoin de’it mak namora malu halo relasaun seksual livre no sira hatene katak sira nia parseiru hetan hela virus HIV ne’e atetude la di’ak halo serkulasaun virus HIV kontinua buras iha rai laran.” Dehan Prezidente Institutu Nasional Kombate HIV-SIDA, Daniel Marçal
Nia hatutan, joven sira iha rai laran hanoin hanesan de’it katak relasaun seksual ne’e importante tebes ba sira nia moris no diretu maibé tenke hatene mós regulamentu husi relasaun seksual ne’e rasik ida ne’e problema tanba iha nasaun kontinua aumenta moras HIV hamutuk rihun-rua-resin maioria hadaet husi relasaun seksual.
“Dadus kompletu iha tinan ne’e seidauk iha maibé iha tinan kotuk maioria idade menoria, idade 15 ba leten barak liu iha Munisípiu Dili afeita virus HIV ne’ebé hadaet husi relasaun seksual livre, ne’ebé detekta iha ospital hasai ran sarinkang sempre hetan rua de’it tanba hetan virus HIV. Tanba relasaun seksual livre ne’e susar tebes ita atu regula tanba ema hotu halo iha fatin ne’ebé ita la hatene tanba iha ita nia nasaun rasik laiha lei ida atu halo regulamentu ba asaun refere, tanba iha Timor-Leste fatin ilegál barak iha Dili laran hanesan knu’uk hodi dezenvolve virus HIV.” Dehan prezidente INCSIDA
Nia afirma maibé seidauk hatene ita nia nai-ulun sira atu hanoin to’o iha ne’ebá koalia kona-ba lokalizasaun ema barak kritika maibé ralasaun seksual livre ne’e la regulamentu balun ne’e susar tebes atu hamenus virus HIV iha rai laran
“Ami iha ona planu ne’ebé koordena ho parte relijioju sira no governu inklui hotel nain maibé seidauk iha konsensus tanba iha pro kontra hela tanba iha ema balun la komprende maibé iha kritika makaas tebes tanba ita Timor maioria katolika laiha seksu livre maibé realidade lokalizasaun illegal iha rai laran barak tebes prostituisaun laos akontese de’it ba feto sira ne’ebé lao kalan maibé iha barak mak hakarak halo relasaun seksual livre tanba osan atu sustenta ba sira nia presiza.” Nia haktuir
Nia salienta planu ba oin tenke fahe formasaun ba joven sira iha Timor-leste nune’e bele redus bainhira halo relasaun seksual livre atu bele moris iha paz no esbabilidade hodi hadook-aan husi moras virus HIV iha rai laran
Iha fatin hanesan Responsavel Vise Asuntu Estudantil Tome de Deus hateten, iha 2025 Institusaun Edukativa Cristal fó prioridade mós ba joven sira nia vida liu-liu iha área saude nain entaun ohin INCSIDA.IP fó ona formasaun kona-ba atu kombate virus HIV-SIDA iha Timor-Leste
“Ohin Institutu Nasional Kombate HIV-SIDA mai fahe formasaun ba estudade sira iha Institusaun Edukativa Cristal kona-ba oinsá atu prenvene aan husi virus HIV-SIDA ne’ebé kontinua aas iha ita nia rai laran. Tanba virus ida susar tebes atu rejolve, nune’e husu ba joven sira tenke redus relasaun seksual livre iha fatin ne’ebé de’it.” Dehan Responsavel Vise Asuntu Estudantil, Tome de Deus
Nia hatutan programa ida ne’e di’ak tebes hanesan profesór iha Institusaun Edukativa Cristal nian tau iha planu karik iha futuru kria nafatin programa foun nune’e konvida fila-fali INCSIDA.IP ho ekipa tomak nafatin halo deziminasaun ba informasaun hirak ne’e hodi prevene joven sira husi virus refere
“Hanesan profesór iha Institusaun Edukativa Cristal nafatin hakaas-aan kada orariu sempre hato’o didi’ak informasaun ida ne’ebé simu husi Institutu Nasional Kombate HIV-SIDA atu nune’e joven sira bele prevene-aan husi relasaun seksual livre tanba iha Timor-Leste daudaun ne’e numeru kontinua boot kona-ba moras virus HIV.” Dehan nia
Esplika kle’an liután katak Institutu Nasional Kombate HIV-SIDA mai fahe formasaun ba estudante iha Institusaun Edukativa Cristal ho total estudante ne’ebé partesipa iha formasaun refere hamutuk atus-ida rua-nulu resin-tolu (123) iha formasaun ne’e rasik koalia kona-ba oinsá bele kombate virus HIV-SIDA iha rai laran no tenke hadook-aan husi relasaun seksual livre.
Reportajen : Nelfiano
Foto : Nelfiano
