Dili, 24 fevereiru 2025 (Média Democracia) – Asosiasaun HAK husu governu japaun atu rekoñese no husu deskulpa ba vitima inan-feton sira ne’ebé hetan eskavidaun seksual husi militar Japaun iha segundu guera mundial, lia-hirak ne’e hato’o iha ambitu komemorasaun 20 fevereiru 2025 ne’ebé hala’o iha Largo Lecidere
Iha introdusaun husi Diretor Ezekutivu HAK (Hukum Hak Asasi dan keadilan sigla Indonesia) Feliciano da Costa Araújo hateten, hanesan ema hotu hatene funu ka segundu guera mundial ne’e dalaruma rona deit katak Amerika ataka Japaun, rona istoria hirak ne’e hanesan nasaun ida ne’ebé ema sempre dehan iha poder ne’ebé boot, maibé atu hateten ba ita hotu katak iha funu refere Timor-Leste mós hetan impaktu ba iha funu ne’e iha tinan 1942 to’o 1945 segundu guera mundial ne’e resulta inan-feto 21 sai vitima eskavidaun seksual militar Japaun nian iha tempu ne’ebá
“Komemorasaun ida ne’e atu fó hanoin hikas ba ita hotu liuliu ba jerasaun sira atu bele hatene kona-ba istoria sira hanesan ne’e liuliu atu dignifika no atu fó ita-nia homenajen ka louva ba inan feton rua-nulu resin ida ne’e, maibé inan feto ruanulu hirak ne’e fila ona ba maromak nia kadun santo, hela ida deit mak sei moris naran avo Inez hela iha Munisipiu Ermera Postu-Administrativu Atsabe Suku Lação, hahu kedas husi tempu ne’ebé ita bele koñese sira hanesan ita-nia beiala depois lori mai ita konsagra to’o ukun rasin an ida ne’e.” Dehan Diretor Ezekutivu HAK (Hukum Hak Asasi dan keadilan sigla Indonesia) Feliciano da Costa Araújo
Nia hatutan hahu kedas husi tempu uluk to mai agora feto barak mak sei sai vitima ba iha sira nia kondisaun, husi komemorasaun ne’e fanun sidadaun hotu-hotu liuliu ba iha governu Japaun atu rekoñese sofrimentu ba iha vitima sira ne’ebé uluk hasoru eskavidaun seksual laos iha nasaun Timor-Leste deit maibé iha nasaun hanesan Filipina, China, Korea, atu hateten ba komunidade balun ne’ebé seidauk hatene fatin ida ne’e, sinal rasik Japaun nia ezistensia iha nasaun Timor-Leste
“Ita nafatin fanun governu sira atu bele tau sinal ida ne’ebé hanesan simbolu ida bele hatudu katak ida ne’e hanesan komemora masakre ida ba ita-nia inan-feton sira uluk sente, iha seluk hanesan Asosiasaun Hak hanoin katak governu Timor-Leste presiza tau atensaun didiak ba iha istoria hirak ne’e.” Hatutan Diretor Ezekutivu Feliciano da Costa Araújo
Nia salienta husi komemorasaun sira hanesan ne’e ita hakarak fanun nafatin governu sira, durante ne’e iha asuntu tolu ne’ebé sai esensial husi Asosiasaun Hak hanesan, ida Asosiasaun Hak nafatin ezizi ba iha governu Japaun atu rekoñese situasaun ida ne’ebé akontese, informalmente governu japaun tenke husu deskulpa ba iha povu Timor-Leste liuliu ba iha inan-feton sira ne’ebé tempu uluk sai atan ba sira. Rua husu mós ba Estadu Timor-Leste oinsa bele entegra asuntu ida ne’e ba iha kurikulum edukasaun, ikus husu ba Ministeriu Negosios Estranjeirus oinsa bele halo kooperasaun atu bele hateten ba sira katak memoria ida ne’e memoria ida ne’ebé to’o agora ema hotu sei lembra, labele taka ho liafuan katak pasadu ne’e tenke haluha, maibé tenke rekoñese no husu deskulpa
Iha sorin seluk Provedoria Direitos Humanus e justiça PDHJ Virgilio da Silva Guterres “Lamukan” hateten, selebrasaun loron ohin hanoin fali nakukun iha tempu pasadu nian invazaun militar Japoneses ne’ebé akontese iha 1942 to’o 1945 akontesimentu iha tempu uluk ne’e hanesan husik hela krime humanidade eskravidaun seksual iha nasaun ida ne’e
“Durante tempu tinan-tolu ne’e feto foin sae Timoroan sira hetan violensia seksual ne’ebé ha’u hanoin ita labele imajina laos akontese iha Timor deit, maibé iha nasaun seluk mós akontese violensia ne’e rasik hanesan jerasaun husi ema sira ne’ebé sai vitima durante periodu invazaun ninian, ita laos deit reprezente sira nia lian maibé ita reprezenta sira nia klamar karik durante sira nia moris la hetan justisa ba sira nia-an ba sira nia terus ba sira nia luta hanesan jerasaun kontinuador reprezente sira nia klamar hodi luta hetan justisa ba sira.” Dehan Provedoria Direitos Humanus e justiça PDHJ Virgilio da Silva Guterres “Lamukan”
Nia hatutan luta ne’e laos fasil, loron ohin hanesan loron ida ne’ebé importante tebes tanba mai hamutuk iha fatin ida ne’e hodi hanoin hikas fali terus ne’ebé sira hasoru no leba fila-fali ba sira-nia luta ne’ebé durante ne’e sira halo atu hetan rekoñesimentu no justisa, entaun husi komemorasaun ida ne’e husu atu nafatin luta ba justisa iha pasadu ninian nomos luta nafatin ba hahalok sira ne’ebé diskrimina feto iha sosiedade nia leet, hanesan provedor kompromete atu kontinua luta ba hahalok sira hanesan ne’e
Reportajen : Domingas
Foto : Domingas