Dili, 14 Marsu 2025 (Média Democracia) – Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA (INCSIDA), iha planu halo Koordenasaun ho Ministériu relevante sira atu harií fatin prostituisaun iha Timor-Leste.
Lia-hirak ne’e hato’o husi Prezidente Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA, iha ámbitu sensibilizasaun programa kombate virus HIV-SIDA ba Autoridade Lokál sira husi postu haat iha Munisípiu Dili nian, atividades ne’e realiza salaun CNE, Laline Larigutu Dili iha kinta semana ne’e.
“Agora koordena hela ho Estatal hotu kona-ba fatin sira ne’ebé sai hela sentru ba atividade seksu livre sira ne’e, tanba ita iha Timor ne’e seidauk iha lei ida atu regula atividade refere, tanba ne’e ita sei iha hela koordenasaun parte Estatál no Ministériu kompetente sira balun para oinsá ita bele alkansa konsensus ida di’ak liu ba komunidade hotu.” Dehan Prezidente INCSIDA Daniel Marçal ba jornalista sira (13/03/2025)
Nia dehan sei halo koordenasaun ho parte relijiozu sira no parte kulturál, bainhira to’o tempu bele lokaliza atu sentraliza atividade seksu livre ne’e ka lae, tanba akontese iha fatin barak iha mundu.
“Tanba atividade seksu livre ne’e poténsia boot tebes ba transmisaun HIV ne’e la’os iha Timor de’it maibé iha fatin hotu-hotu, sera ke ita hakarak husik de’it hanesan ne’e ka ita presiza regula, Ministériu relevante sira liuliu Ministériu Estatál ne’ebé iha kompeténsia liubá Autoridade sira no ita haree tok husi parte relijiozu sira nia hakarak halo nusa, kultura nia hakarak halo nusa.” Nia dehan
Nia informa katak seksu livre ne’e ameasa tebes ba ema nia vida, tanba haree katak sidadaun afeita barak ba moras HIV-SIDA.
“Barak liuhusi seksu livre, ema sira ne’ebé oras ne’e liuliu alin oan sira ne’ebé sei eskola hela derepente ita haree isin rua, depois abortu ka tara-an, buat hirak ne’e hotu mai husi vida ida livre ne’e, entaun vida ida livre ne’e ita haree iha Timor ne’e iha ka lae?, se iha oinsá ita-nia hanoin atu ba oin ne’e halo nusa? Nia informa
Prezidente INCSIDA afirma katak iha ona konsultasaun no halo koordenasaun atu harií fatin refere tanba parte balun iha ona komprensaun hodi apoiu no parte balun sei presiza deskuti kle’an.
“Objetivu husi harí buat ida ne’e saida? Tanba balu komprende dehan katak ita konsentraliza atividade ida ne’e ita bele estraga fali grupu balun, família no joven sira, maibé buat ne’e agora iha ka lae? Sé iha oinsá ita atu regula hamutuk, tanba ita ko’alia kona-ba HIV, ita ko’alia kona-ba kaben sedu, ita ko’alia kona-ba isin rua sedu, ita-ko’alia kona-ba soe bebé, tanba fator sira husi ransu livre mak hodi hamosu moras ida ne’e.” Nia afirma
Tanba ne’e INCSIDA hakarak husu de’it, hanesan ne’e ita hakarak regula ka oinsá, Orsida sei haree konsensus ne’e iha ne’ebé, ne’e sei koordena didi’ak tanba ne’e la’os buat ida fasil, maibé mós la’os buat ne’ebé difisil, haree ba bens star Estadu nian ba komunidade sira, dalan di’ak saída mak tenke halo.
Enkuantu Parte INCSIDA nafatin koordena no agradese tebes husi parte Estatál fó tan apoiu di’ak ida hodi koordena ho prezidente Munisipál sira hotu, oinsá halo atividade mais intensivu iha parte hotu-hotu liuliu ba Munisípiu sira ne’ebé risku tebes iha fronteira, ba oin sei haree hamutuk ho Estatal.
Nia dehan problema ba moras hadaet HIV-SIDA ne’e lao’os iha diskote ka kos sira ne’e, maibé fatin ne’ebé halibur ema halo atividade livre sira ne’e.
“Fatin ne’ebé de’it ke ema hala’o ona vida livre iha ne’ebá sai risku, risku mak hanesan HIV to’o agora aimoruk laiha, sé ita hatene hela fatin sira ne’e mós husik de’it ka hakiak hela de’it ba ne’e signifika ita mós hakarak halo problema sira moral ne’e akontese nafatin, orsida ita hakarak regula ka hakarak hamenus ne’e dalan saidá mak di’ak liu, ne’e komunidade sira presiza tau hanoin ba, para di’ak liu ne’e halo nusa.” Nia dehan
Enkuantu Prezidente Institutu HIV-SIDA husu ba komunidade sira atu tau hanoin hamutuk hodi haree ba suntu refere, tanba moris livre liuhusi halo seksu livre ne’e sai risku ba vida, liliu risku ba transmisaun moras HIV-SIDA.
Reportajen : Estefania
Foto : Estefania