RDDU – HAK LAMENTA HO ASAUN BRUTALISMU HUSI MEMBRU F-FDTL NAIN 6 NIAN

Dili 11 Outobru 2024 (Média Democracia) – Rede Defensor Direitos Umanus RDDU hamutuk ho Hukum Hak Asasi dan Keadilan (HAK) lamenta ho asaun brutalismu (Agresaun Fiziku) ne’ebé komete husi membru F-FDTL nain neen (6) hasoru vitima joven mane ida Iha suku Lauhata, Postu Bazartete, Munisipiu Liquiça, iha dia 5 de Outobru 2024. Konferensia Imprensa ne’e hala’o iha kampaun HAK Farol Dili

Iha komunikadu imprensa ne’ebé hato’o husi porta-voz Isaias Soares hateten, tuir Kronolojia kazu ne’e Iha loron 5 fulan outubru tinan 2024, haleu oras tuku 4 madrugada, Jorge dos Santos hetan agresaun fízika husi membru F-FDTL nain-6 ne’ebé ho farda no arma kompletu iha festa kazamentu ida ne’ebé realiza iha Aipelu, Aldeia Raucasa, Suku Lauhata, Postu Bazartete, Munisípiu Liquiça.

“Motivu husi agresaun Fiziku  ne’ebé komete membru F-FDTL nain-6 ne’e halo ba joven mane ne’e tanba vítima Jorge dos Santos ho kondisaun lanu no sente la kontente ho festa kazamentu ne’ebé taka iha tuku 4 madrugadu, nune’e hodi hasai liafuan “Ain kanek Timor-Leste nusa taka festa sedu de’it ne’e” Derepente membru F-FDTL nain 1 hakat besik Jorge hodi tebe kedas iha nia koskoleta no Jorge husu deskulpa no dehan “ha’u halo sala saída maun? Hafoin ne’e membru F-FDTL ida seluk mós hakat ba hodi tebe tan no membru F-FDTL sira seluk hakat mai hotu hodi tebe no tuku Jorge monu ba rai hafoin sira hotu lori kilat hun baku Jorge to’o la hatene-an. Membru F-FDTL sira ne’e baku no hodi kilat fai iha Jorge nia isin lolon to’o membru F-FDTL nain 1 nia kilat monu no Jorge ho kondisaun la hatene-an ona fila-an taka tia kilat ne’ebé monu, nune’e membru F-FDTL ne’ebé kilat monu foti fila-fali nia kilat hodi hakilar “tiru rahun tia nia (Jorge) nia ruin sira.” Lia hirak ne’e hato’o husi porta-voz Isaias Soares

Porta-voz hatutan asaun husi membru F-FDTL nain-6 ne’e akontese iha ema barak nia oin tanba hafoin festa kazamentu remata, maibé laiha ema ida mak brani besik ba, tanba agresaun hasoru Jorge refere prátika husi membru F-FDTL. Nune’e Jorge nia bin mak ba hapara asaun violensia ne’e husi membru F-FDTL nain-6 ne’e, haree katak Jorge ho kondisaun la hatene-an ona, hafoin bin foti Jorge hodi lori sai husi tenda laran mai liur no Jorge hahú hatene-an fila-fali ho oin sei halai tanba hetan agresaun, koko halai subar hodi salva-an husi membru F-FDTL nain-6 ne’e.

“Hafoin sábadu dader de’it, membru F-FDTL nain-6 ba buka fila-fali Jorge iha nia uma tanba husi membru F-FDTL nain-6 ne’e, ida nehan monu, deskonfia katak, Jorge mak halo monu iha momentu sira baku vitima iha tenda laran. Asaun buka tuir husi membru nain-6 la’ós to’o iha ne’e de’it, hafoin sábadu dader membru F-FDTL ho farda no arma kompletu ba buka vitima  iha uma no hamrik haleu tia uma hodi fanun no obriga família atu hatudu lalais Jorge nia paradeiru/ subar iha ne’ebé. Iha loron hanesan, mais ou menus tuku 10 dader, membru F-FDTL sira nafatin ho farda no armas kompletu, akompaña husi PNTL Munisípiu Liquiça, ba fila-fali iha vitima nia uma, hodi husu tuir inan, tiun, maun-bin no alin sira. Momentu ne’e kedas, membru hirak ne’e obriga Querino dos Santos nu’udar maun husi  vitima tenke tuir ba Eskuadra PNTL Liquiça.” Hatutan Porta-voz

Nia salienta Membru F-FDTL nain-6 ne’e dehan “sae kareta F-FDTL nian” maibé elementu PNTL ne’ebé akomapaña sira iha momenta ne’ebá la fó atu vitima nia maun atu  sae tuir kareta F-FDTL nian. Nune’e Querino dos Santos sae kareta PNTL nian hodi ba presta deklarasaun iha Eskuadra Polísia Munisípiu Liquiça. Iha Sábadu kalan, loron hanesan, membru F-FDTL sira ho farda no armadu, oin taka metin hotu, no balun uja sivil, nafatin ba obriga Querino dos Santos (maun husi vitima) iha uma tenke tuir sira ba hasoru Xefe Aldeia ho Xefe Suku, atu buka tuir vitima nia paradeiru.

“Iha loron domingu, segunda, tersa dia 8/10/2024 memebru F-FDTL nain-6 sei ba buka tuir nafatin no ameasa família katak “la hatudu no la buka tuir vitima, imi nia uma ami halo tetuk tia”. Husi  intimidasaun hirak ne’e, halo ta’uk no vitima nia familia sira trauma. Iha sorin seluk, hafoin hetan violénsia maka’as husi Membru F-FDTL sira ne’e, vitima jorge mós durante loron-3 ona la fila ba uma no família la hatene nia paradeiru iha ne’ebé. Hafoin iha loron 8 fulan outobru vitima deside fila ba uma no família deside lori Jorge mai iha Ospitál Nasionál Guidu Valadares atu konsulta tanba nia kondisaun  kanek no bubu hotu.” Deklara Porta-voz

Porta-voz dehan Asaun husi membru F-FDTL nain-6 ne’e rejulta hetan moras maka’as iha koskoleta, ibun, liman, hirus matan, ain to’o ran sai husi ibun no inus (deklarasaun sasin Anabela dos Santos Barreto (bin husi Jorge) no relatóriu médiku). Família sente katak, asaun ne’e hanesan los iha tempu okupasaun militar Indonézia, tanba sente la seguru, fuan la hamatek, bainhira haree militar sira ho farda no armas.

Iha sorin seluk Ezijensia husi Rede Defensória Direitus Umanus (RDDU) Inocencio de Jesus Xavier hateten, ho kazu iha leten ne’ebe komete hosi Membru  Forcas Defesa de Timor-Leste (F-FDTL) nain 6  ne’ebé halo agresaun fiziku hasoru vitima Jorge dos Santos hodi rezulta kanek grave iha nia koskoleta nomos parte isin lolon sira seluk, tuir rezultadu diagnosa husi Ospital HNGV.

“Hare ba kronolojia iha leten hatudu katak situasaun la merese atu membru F-FDTL sira tenke foti asaun ida hanesan ne’e hasoru vitima, tanba la proporsional , tuir prosedural uzu forsa nian, fara mais vitima la halo asaun ida hasoru sira. Haree ba situasaun ne’e, Rede Defensoria Direitus Umanus (RDDU) lamenta tebes ba asaun ne’ebe komete husi Membru F-FDTL nain 6, la konforma ho prosedimentu Instituisional F-FDTL nian, nune’e RDDU konsidera asaun ne’ebé halo husi membru F-FDTL nain 6 ne’e nu’udar aktu violasaun direitus umanus no abuzu de poder tanba uzu forsa arbitrariamente.” Dehan  Rede Defensória Direitus Umanus (RDDU) Inocencio de Jesus Xavier

Relasiona ho kazu ne’e Rede Defensória Direitus Umanus RDDU ezizi:

  1. Atu Nai Ulun parte F-FDTL nian foti asaun ida rigor no imediata hodi loke investigasaun hasoru membru F-FDTL nain 6 ne’ebé hetan alegasaun komete kazu agregasaun fiziku hasoru vitima Jorge dos Santos iha Suku Lauhata ne’ebé konsidera grave tebes.
  2. Atu Nai Ulun F-FDTL nian ho rigor halo kontrolu ba nia membru sira ne’ebé uza farda ho arma kompletu ba partisipa no hein iha festa sira, tanba situasaun ne’e laos situasaun emerjensia.
  3. Atu Nai Ulun F-FDTL, presijamente iha treinamentu ka formasaun gradualmente ba elementu no ofisiais F-FDTL sira kona-ba direitus humanus no lei sira seluk hanesan lei organika no lei disiplinariu no SOP sira F-FDTL nian nune’e sira nia atuasaun sira labele arbitrariu, tanba tuir ita-nia observasaun dala barak atuasaun sira husi elementu balun iha terenu latuir prosedur no arbitrariamente.

Relasiona ho kronolojia Vitima Jorge dos Santos ne’e Diretór Ezekutivu Asosiasaun HAK Feliciano de Araújo deklara tan katak  husu ba Ministru defeza no Jeneral forsa defeza Timor-Leste atu tomak medida ba situasaun refere.

“Ha’u nia espetativa ida ba Señor Coliati, ba Pedro Klamar Fuik, ba Señór Falur, ha’u hanoin atu toma medida ida ne’e, tanba ita boot nia kontribuisaun lakohi ema atu viola repete tan ba ita-nia povu sira tanba ita boot sira sai ona vitima ba iha tempu rezistensia ninian ema halo ida ne’e. Ha’u foti iha esperiensia rua ita lakohi kopasus sira hanesan indonesia nian ba tiru ema iha prizaun laran.” Dehan Diretór Ezekutivu Asosiasaun HAK

Nia toma atensaun ba Membru F-FDT sira atu respeita farda no Arma tanba sidadaun hotu hatene katak atribui sira ne’e mai husi Ran no Ruin.

“Hau husu favor ida, ha’u hanoin sidadaun hotu-hotu husi ki’ik to’o bot sempre dehan imi uza farda ne’e husi ran ho ruin husik hela fó ba imi, tanba ne’e favor ida tau atensaun ba ida ne’e.” Nia dehan

Diretór ne’e mós lamenta tebes ho Membru F-FDTL ne’ebé tara farda iha karreta laran.

“Ha’u hanoin sidadaun hotu nota ita dalaruma iha kareta tara farda iha kareta laran, para ida ne’e hatudu bainhira cek pois sira ne’ebé hatudu farda sira ne’e labele, farda ne’e se bele karik labele tara iha kareta nia kadera, imi bele tau iha armariu ka rai iha edifisiu, ha’u fó hanoin ba lider F-FDTL nian atu haree buat ida ne’e farda labele tara tan iha kareta laran.” Feliciano Lamenta

Diretór ezekutivu Asosiasaun HAK deklara katak respeitu tebes,  no signifika hodi fó valor ba farda F-FDTL ne’e, tanba mai husi Ruin no Ran, nia mós husu atu labele uza hanesan sasán privadu, atu nune’e komunidade no povu iha rai ida ne’e bele hadomi instituisaun no pesoál ne’ebé serví ba iha defeza.

Reportajen : Komunikandu Imprensa

Foto : Domingas&Estefania

Tinggalkan Balasan

Alamat email Anda tidak akan dipublikasikan. Ruas yang wajib ditandai *