Dili, 15 Agostu (Média Democracia) – Estudante ativu husi Universidade Nasional Timor Lorosa’e hato’o sira-nia asaun solidariedade ba povu Papua Osidentál liuhusi komunikadu imprensa ne’ebé realiza ohin iha resintu UNTL central.
Iha komunikadu imprensa ne’ebé hato’o husi portavóz Melquianos Lopes, ohin loron akordu husi Nova Iorke ho tinan 63 ne’ebé Indonézia no Olanda kria rejiaun Papua Osidentál. Akordu ne’e mak rezolusaun ne’ebé ONU aprova iha rejiaun Papua Osidentál. Akordu ne’e konsidera husi Estadus Unidus, maibé akordu ne’e mosu ba povu Papua dezde administrasaun rejiaun Papua Osidentál tama iha Indonesia nia liman tuir partidu nia konsentimentu. Tenke nota katak Akordu Nova Iorke nu’udar akordu ida-ne’ebé Estadus Unidus halo hodi asegura importánsia polítika ekonomia mundiál nian iha Papua liuhusi Indonesia.
Akordu ida-ne’e asina ona iha nivel internasionál husi Olanda tanba Indonesia halo ninia konspirasaun liuhusi ninia polítika livre iha asosiasaun ho nasaun Komunista sira atu nune’e nasaun West-papua konspirasaun legaliza estatutu Indonézia nian iha Papua nu’udar administradór Papua Osidentál sein muda prosesu governu estadu Papua nian ne’ebé muda ba rai-Olanda nia ukun iha tempu ne’ebá.
Nia mós hateten tan katak, konspirasaun polítika entre Indonézia no Amerika la konsidera direitu fundamentál komunidade internasionál nian no hanesan area Papua Osidentál nu’udar área kriminál.
Konspirasaun polítika entre Indonézia no Amerika la konsidera direitu fundamentál komunidade internasionál nian ne’ebé garante iha Pagom Estadus Unidus. Iha ne’ebé área Papua Osidentál nu’udar área kriminál Olanda nian tama ona iha lista zona sira ne’ebé ukun iha Komisaun Deskolonializasaun Nasoins Unidas nian ne’ebé sei prepara hanesan nasaun ida tuir Nasoins Unidas nia Funu Piagam iha tinan 73 ne’ebé hateten obrigasaun atu fó liberdade ba zona ne’e.
Portavóz hatutan, bazeia ba ida-ne’e, Governu Olanda Nova Giné hahú harii Papua Osidentál hodi loke Eskola Governu, Akademia Polisia, Akademia Militár, Eskola Medika no formasaun téknika konstrusaun no automótiva husi tinan 1951 to’o 1960.
Iha tinan 1960 iha ema na’in 400 resin ne’ebé hetan servisu husi xefe, distritu, mestre no ofisiál saúde sira. Tuirmai, iha 1960, nia mós forma husi polísia Papua ida no komandante militár ida-ne’ebé koñesidu nu’udar militár PVK. Agora mak tempu atu prepara ba tinan 10 dahuluk konstrusaun nian iha Papua Osidentál nu’udar pasu dahuluk ba papél sira-nian. No faze daruak husi tinan 10 oin mai sei hahú husi tinan 1961-1971. Konstrusaun tinan 10 tuir mai mak hodi prepara governu Papua no sistema polítiku atu hahú ho partidu polítiku 12 ne’ebé hahú hodi forma Nova Gine Raad no habelar iha loron 5 Abril 1961. Hahú husi loron 19 fulan-outubru tinan 1961, NGR hala’o ona ninia kongregasaun dahuluk no hala’o ona kampaña Papua Political Manifestu ne’ebé iha vontade povu Papua nian atu determina sira-nia destinu rasik nu’udar nasaun independensia ho nasaun sira seluk nia nasionalidade naran Povu “Papua, Bandera Nations” Morning Star, “National Song” Ha’u-nia País Papua” no seluk tan.”
Nia esplika Akordu ne’e fó ba Governu Olanda Nova Gine no Governu Olanda atu hahú sira-nia servisu iha loron 30 Novembru 1961, maibé Nova Zelandia sei konkorda no hahú nega apóstolu sira-nia ukun iha loron 1 Dezembru 1961 liuhusi Deklarasaun Funu Fajar nian hasoru Governu Olanda. Maibé independénsia povu Papua nian iha tempu ne’ebá hasa’e tanba importánsia imperializmu no kolonializmu iha Indonézia no Kapitalizmu Amerikanu dezde Indonézia lansa operasaun TRIKORA iha loron 19 Dezembru 1961.
Indonézia nia prezensa ne’ebé afetadu liu mak forma dahuluk husi RASISME ne’ebé Papua sira sente tanba Papua sira konsidera la merese atu simu sira-nia lideransa rasik nu’udar nasaun ukun an. Efeitu husi invazaun militár Indonézia nian mak rejiaun Papua Osidentál sai ligasaun entre Olanda no Indonézia ne’ebé ikus mai sai hanesan solusaun nasaun segundu ba Akordu Nova Iorke iha loron 15 fulan-Agostu tinan 1962 nu’udar solusaun ba konflitu Nova Gine Osidentál ka Papua Osidental.
Maski ONU haree Akordu Nova Iorke nu’udar solusaun ba konflitu Papua Osidentál, maibé Papua sira konsidera hanesan inísiu ba destruisaun rai no povu Papua Nova Iorke tanba ne’e husi povu Papua nia hakarak no laran-di’ak ne’ebé sujeitu ba rejiaun Papua Osidentál. Tanba la’ós husi tempu ne’ebé nia moris mai, nia fó ona konsentimentu ba nia hafoin administrasaun Papua Osidentál entrega ba Indonézia iha loron 1 fulan Maiu 1963. Hahú kedas, Indonézia ukun Papua ho ninia podér militár to’o hela-fatin.
Akordu Nova Iorke 1962 no Fevereiru 1969 haree katak ohin loron, populasaun ne’e sai ona vítima ida-ne’ebé la iha rohan husi métropolita Indonezia nian, esplorasaun boot ba rekursu naturál sira husi kompañia kapitál oioin ne’ebé la’o hela, ne’ebé lori ba epidemia ekosid no etniku ne’ebé lori ba povu Papua sira-ne’e mós sai nu’udar minoria marjinalizadu liu tanba migrasaun ne’ebé kle’an tanba iha sidade provinsiál no Kabu Verde no sidade foun sira.
Tanba ne’e, iha loron rasizmu ida-ne’e ami UNTL no MAUBERE hakarak aprezenta espresaun badak balun kona-ba povu nia atitude ba Governu Indonezia, Governu Olanda, Estadus Unidus no Nasoins Unidas (ONU) katak Governu Olanda mak responsavel kedas ba direitu polítiku povu Papua nian, ne’ebé deklara iha loron 1 Dezembru 1961 durante ukun Nova Gine Olanda nian. Governu Indonézia mak responsavel kedas ba operasaun TRIKORA nian iha loron 19 Dezembru 1961 ne’ebé viola direitu polítiku povu Papua nian ne’ebé hetan rekoñesimentu nu’udar governadór provensia Nova Gine Husu Governu Indonezia hapara kedas operasaun militár iha zona konflitu Papua tomak no buka kedas solusaun pasifika no pasifika ba konflitu.
Reportajen : Komunikandu Imprensa MAUBERE
Foto : Domingas