Dili, 12 Dezembru 2025 (Média Democracia) – Estudante Universitáriu Timor-Leste (EUTL) realiza komunikadu imprensa hodi lembra fali ba povu maubere katak, EUTL nu’udar movimentu estra-parlamentáriu neʼebé dirije povu nia insatisfasaun perante sistema liberál no parlamentarizmu ne’ebé la reflete ona ba povu nia moris. Konferensia ne’e hala’o Kampus Central UNTL Caicoli Dili Kinta semana ne’e.
Porta-voz Caetano da Cruz hateten, movimentu ne’e eziste ho ezijénsia prinsipál no imediata haat mak kansela sosa karreta ba Deputadu 65 no hapara totál tradisaun sosa karreta luxuozu, halakon totál lei pensaun mensal vitalisia, alterasaun ba Lei Liberdade Reuniaun no Manifestasaun ne’ebé impede ema-nia direitu atu hato’o ideia kontra podér públiku, Alokasaun OJE ba setór estratéjiku sira.
“Ita-povu maubere nia asaun manifestasaun mak konsege rezulta hodi kansela sosa kareta prado no halakon LPMV, maibé liu-liu luta ba kestaun PMV ladauk termina. Tanba ne’e ita hotu hatene katak, oras ne’e iha ona Tribunál Rekursu nia liman hodi halo desizaun ba lei revogasaun refere.” Dehan Porta-voz EUTL, Caetano da Cruz
Porta-voz EUTL hatutan, tuir Konstituisaun Repúblika Demokratika Timor-Leste K-RDTL perante artigu 118.° numeru 1 mostra katak “Tribunál sira maka órgaun soberania ho kompetensia atu hala’o justisa hodi povu nia naran.
“Ho epigrafe ida-ne’e hateten ba ita katak, tribunál ezerse justisa apela ba povu nia interese ba realidade objetiva ne’ebé povu hasoru hanesan, más tuir siensia Direitu ne’ebé hanorin ba ita katak, Direitu ka lei ne’e la’os siénsia ida einsi ka izolada, maibé nia iha relasaun intima ho istória, politika, ekonomia, sosial no kulturál ne’ebé povu ida moris ba.” Hatutan Porta-voz EUTL
Haree ba ideia konstituisaun no siensia direitu refere. Lei pensaun mensal vitalisia (LPMV) la reflete ona ba povu maubere nia moris, tanba faktu hatudu povu maioria sei iha liña kiak, malnutrisaun multidimensional, dezempregu, saúde kolapsu ka grave liu iha tinan tolu ikus, edukasaun la garante kualidade, agrikultura hakadasak, bee-moos kestionável, estrada iha Munisípiu to’o ba área remota sira kontinua grave, saláriu mínímu traballadór ne’ebé la garante ba sira-nia moris no problema estruturál sira seluk tan.
Prota-voz afirma, maibé haree ba lei refere reflete de’it ba elite minoria nia vida. Sira mak moris luxuozu, goza iha klima indepedénsia ida-ne’e liuhusi pensaun refere. Tanba ne’e, EUTL hakarak husu ba Tribunál rekursu tenki tetu didi’ak tuir konstituisaun, lei, doutrina bazeia ba realidade objetiva povu maubere nian molok deklara.
“Problema sistemátika mensiona mak provoka povu nia hirus, hamriik no reziste hasoru Parlamentu Nasionál liuhusi asaun manifestasaun iha fulan hirak liuba. Husi rezistěnsia povu maubere nian atravéz asaun masa mak halo presaun ba PN hodi diskuti no aprova ba revogasaun lei refere no Prezidente Repúblika promulga liuhusi lei nú. 7/2025, 29 iha Fulan Setembru.” Afirma Porta-voz EUTL, Caetano da Cruz
Nia informa, hafoin promulga tiha lei revogasaun PMV iha benefisiáriu nain tolunulu (30) husi Ex-Deputadu, Ex-Membru Governu no Ex-Titular orgaun soberanu sira hatama pedidu fiskalizasaun abstrata susesiva ba tribunál rekursu liuhusi PDHJ iha loron 24 Fulan Outubru liubá, atu tribunál rekursu deklara inkonstituisionalidade ba revogasaun lei mensiona, maibé fulan rua ona tribunál rekursu seidauk deklara buat ida.
“Ami sei halo asaun grave bainhira Tribunal Rekursu la deklara konstituisionalidade ba revogadaun Lei Pensaun Vitalisia, tanba Tribunal mak iha kompetensia atu zere ka defende justisa no lia los, tanba ne’e EUTL poziassun tenke deklara konstituisionalidade, revogasaun Lei Pensaun Vitalisia.” Informa Porta-voz EUTL, Caetano da Cruz
Nia salienta kestaun fiskalizasaun abstrata susesiva neʼebé tribunal rekursu sei halo mak iha alternansia rua, konstituisionalidade ka inkonstituisionalidade ba lei revogasaun PMV. Se TR deklara inkonstituisionalidade mak benefisiáriu sira sei simu nafatin osan fula-fulan to’o mate, maske sira la servisu, alias tur iha uma de’it. Nune’e TR deklara konstituisionalidade mak benfisiáriu sira sei la simu tan osan.
Esplika liután objetivu husi Konferensia Imprensa ne’e maka atu alerta ba públiku katak, Tribunál Rekursu labele deklara inkonstituisionalidade ba lei refere, mak tempu badak EUTL hamutuk ho povu maubere sei tun ba batalla iha Tribunal Rekursu oin ejize hodi deklara konstituisionálidade ba revogasaun lei pensaun mensal vitalisia, hodi halakon ona lei refere. Tuir EUTL no povu maubere konsiente lei refere la reflete ona povu nia moris.
Reportajen : Nelfiano
Foto : Nelfiano