Rede ba Rai, FONGTIL Halo Lansamentu Relatoriu Peskiza Kona-ba Feto Na’in ba Rai iha Sistema Patrilineal

Dili, 19 Dezembru 2025 (Média Democracia) – Rede ba Rai hamutuk ho Fongtil nomos ONG lokal sira seluk realiza atividade lansamentu relatoriu peskiza feto nia seguransa nain ba rai iha sistema patrilineal. Lansamentu refere hala’o iha Salaun Tawer Fatuha Dili Kinta semana ne’e.

Koordenadór Nasional Rede ba Rai, Pedrito Vieira hateten, objetivu ohin halo lansamentu peskiza durante tinan rua nia laran oinsa bele asegura feto sira nia direitu no nain ba rai ho sistema patriakal ne’ebé durante ne’e eziste iha rai laran.

“Peskiza ne’e oinsá bele loke opiniaun ba publiku no influensia ita-nia governante sira bele fó importansia hodi haree liubá inan feton sira ne’ebé hola parte iha estadu ida-ne’e, feto barak mak sei sofre bainhira uza rai la seguru, ba sira-nia estatistika nain ba rai. Husi peskiza ne’e sai fontes informasaun ida liga ho lei sira ne’ebé durante eziste iha konstituisaun liga ho lei inan sira ne’ebé fó vantajen boot ba ita-nia inan feton sira atu hamutuk ho maluk sira ba direitu ne’ebé hanesan, justu lori prosesu dezenvolvimentu ba futuru.” Dehan Koordenadór Nasional Rede ba Rai, Pedrito Vieira

Koordenadór Nasional Rede ba Rai hatutan, liga ho peskiza ne’e hala’o durante tinan rua nia laran iha Munisípiu haat hanesan Aileu, Lautem, Bobonaro no Dili, tanba iha rekursus ne’ebé menus atu halo servisu entaun, foti simples de’it hodi halo peskiza ne’e.

“Ita hotu hatene kultura balun ne’ebé sei forte loos ba patrilineal seidauk loke sira-nia opiniaun hodi valorize, ita haree Munisípiu Lautem sira-nia kultura forte loos no Munisípiu balun sei forte maibé ba partikularmente ba familia balun sei trata oan feto hanesan ho mane maibé ita-nia pesoal balun husi lisan nian balun la konkorda feto iha direitu ba rai maibé balun sei fó rai ba oan feto sira maibé la fasil atu muda tanba ita sei metin ho sistema patriaka.” Hatutan Koordenadór Nasional Rede ba Rai

Koordenadór afirma, haree kona-ba kultura hirak ne’e fiar katak neneik sei bele buras ba nafatin tanba ne’e husu governu atu perante feto sira-nia direitu nain ba rai, husi peskiza ne’e hatudu hodi sai hanesan fontes ba governu foti desizaun karik haree mós ba justisa feto nian iha rai ida ne’e.

Koordenadór informa, dadus ba rai ne’e nia problema boot iha sistema kadastru nasional ba rai feto kuaze 30% maka rejista sira-nia-aan ba kadastru nasional maibé domina ho mane, tanba ne’e fen ho laen ba rejistu nain ba rai tau hotu sira nain rua nia naran hodi asegura legalmente maibé iha Dili iha mudansa ona, nune’e Rede ba Rai sei kontinua halo peskiza ba Munisípiu sira ne’ebé seidauk halo peskiza ho topiku ne’ebé diferente.

Iha fatin hanesan Diretor FONGTIL, Valentim da Costa hateten, peskiza ne’e importante loos tanba hotu hatene iha konstituisaun ne’ebé hateten, sidadaun hotu feto no mane ninia direitu ne’e garantia hodi bele hetan direitu sira ne’ebé igual liuliu iha prosesu balun ne’ebé kontinua iha esizensia feto nia asesu ba rai, liuliu ba eransa kultural ba rai ne’ebé la’o.

“Peskiza ne’e kontribui tebes bele ajuda iha mundansa ne’ebé promotor bele permite feto mós bele asesu ba rai, tanba ita feto no mane igualdade iha lei atu labele iha pratika ne’ebé hamosu deskriminasaun no ita iha dezenvolvimentu ne’ebé inkluzivu, ema hotu sente nia direitu sira ho di’ak, seguru ho protesaun.” Dehan Diretor FONGTIL, Valentim da Costa

Diretor FONGTIL hatutan, haree ba peskiza ne’e kontribui tebes, espera katak rezultadu no deskobrimentu iha peskiza sei ajuda governu hodi jere kona-ba kestaun legal sira permite ema hotu bele lao tuir iha disputa sira ne’ebé akontese liuhusi dalan balun bele aumenta tan problema sai boot, nune’e bele evita pratika sira labele iha violensia sira ba iha disputa rai.

“Ita sei iha bareira prinsipal ne’ebé iha bareira eziste iha ita-nia lembransa kultural patriakal, kuandu ita-nia pratika iha sosiedade mane iha direitu liu atu bele sai nain ba rai maske ita iha relasaun inan no aman ida maibé ita-nia sistema halo feto ladun iha espasu atu bele reklama eransa kultura ne’ebé husik hela.” Hatutan Diretor FONGTIL

Diretor FONGTIL esplika, peskiza ne’e bele ajuda oinsa bele jere eransa kultura sira ho di’ak fó dalan ne’ebé pasifiku no promove ema hotu tenke iha unidade bele dezenvolve, tanba hotu-hotu tenke hakas-aan hetan kondisaun ne’ebé moris ho di’ak liu bainhira halo jestaun ba rai ho di’ak no dignu, liu-liu ba direitu hotu-hotu iha rai laran.

Esplika liután liga ho atividade lansamentu relatoriu peskiza ne’e kona-ba feto nia seguransa nain ba rai, realiza husi Organizasaun Rede ba Rai hamutuk FONGTIL, partisipa husi ONG lokal nomos Internasional hodi koalia kona-ba feto mós iha diretu ba rai rasik.

Reportajen  : Nelfiano

Foto : Nelfiano

Tinggalkan Balasan

Alamat email Anda tidak akan dipublikasikan. Ruas yang wajib ditandai *