DÍLI, 24 Jullu 2026 (Media Democracia) – Instituto Nasional Kombate HIV no SIDA (INCSIDA), hamutuk ho Sekretaria Estadu ba Formasaun Profisionál no Empregu (SEFOPE), hala’o sosializasaun kona-ba prevensaun transmisaun HIV no SIDA ba traballadór timoroan sira ne’ebé sei ba servisu iha Austrália.
Prezidente INCSIDA, Daniel Marçal, hatete katak atividade sensibilizasaun ne’e realiza tuir koordenasaun entre SEFOPE no ajénsia sira ne’ebé responsabiliza prosesu rekrutamentu traballadór ba rai-li’ur. Nia esplika katak formasaun ida-ne’e importante tebes atu fó koñesimentu ba traballadór sira kona-ba risku HIV no SIDA no oinsá atu prevene moras ne’e.
“Sensibilizasaun ida ohin ne’e realiza tanba iha koordenasaun entre SEFOPE ho ajénsia sira ne’ebé responsavel ba traballadór sira atu ba servisu iha rai-li’ur. Informasaun kona-ba HIV no SIDA importante tebes ba sira, tanba bele reduz risku ba sira nia saúde no moris. Bazeia ba esperiénsia uluk, iha traballadór balu ne’ebé ba ho saúde di’ak, maibé bainhira fila mai, sira lori moras tanba la iha informasaun sufisiente no moris la saudavel durante iha rai-li’ur. Osan ne’ebé sira hetan husi sira nia servisu tenke uza atu hadi’a moris no sustenta família, la’ós atu halo hahú problema saúde ne’ebé ikusmai bele lori sofrimentu ba an rasik no família,” dehan Daniel Marçal ba jornalista sira iha Hotel Garden Beach, Pantai Kelapa, Dili, iha quinta-feira (24/07).
Nia haktuir tan katak, husi parte SEFOPE no ajénsia sira, sensibilizasaun kona-ba prevensaun HIV no SIDA importante tebes no presiza realiza regularmente atu prepara traballadór timoroan sira antes ba servisu iha rai-li’ur.
“Husi parte SEFOPE no ajénsia sira, ami konsidera katak programa sensibilizasaun ida-ne’e importante tebes no tenke hala’o bebeik. Atividade seksual labele regula tomak, maibé ita bele kontrola hahalok ne’ebé bele prevene transmisaun HIV. Vírus HIV transmite liuhosi ran, instrumentu kroat ne’ebé la esterilizadu no relasaun seksual la protejidu. Tanba ne’e, edukasaun no informasaun importante atu ema sira bele hadook an husi risku ne’e. Ohin loron fatin balu ne’ebé fasilita atividade seksual disponivel barak liu, tantu iha kapitál no munisípiu sira, nune’e ema ida-idak tenke iha responsabilidade atu proteje nia an,” dehan nia.
Daniel Marçal deklara tan katak esforsu sensibilizasaun ne’ebé hala’o durante ne’e hahú fó rezultadu positivu, tanba agora ema barak liu komesa halo teste HIV voluntariamente kompara ho tempu uluk.
“Esforsu ne’ebé ita halo durante tinan sira ikus hahú fó rezultadu. Agora ema barak ona mak hakarak ba halo teste HIV, la hanesan uluk ne’ebé ema barak tauk atu teste. Bainhira ema ida deteta HIV lalais, autoridade saúde bele halo intervensaun no fó tratamentu ho aimoruk antirretroviral (ARV), atu nune’e ema bele moris naruk no ho saúde di’ak. Rezultadu ida-ne’e mai tanba esforsu hamutuk husi governu, INCSIDA, média no parseiru sira hotu,” dehan Daniel Marçal.
Iha sorin seluk, Koordenadór Pre-Departure Briefing (PDB), Agostinho Maia, hatete katak sensibilizasaun kona-ba prevensaun HIV no SIDA importante tebes ba traballadór timoroan sira ne’ebé sei ba servisu iha Austrália. Tanba ne’e, SEFOPE planeia atu estabelese kooperasaun formal ho INCSIDA atu programa sensibilizasaun ne’e bele hala’o regularmente.
“Tanba programa ida-ne’e importante tebes, ohin ha’u ko’alia ona ho Prezidente INCSIDA kona-ba nesesidade atu halo akordu servisu hamutuk. Ami mós koordena ona ho diretora atu ba oin bele prepara oráriu espesífiku, atu tekniku ka reprezentante INCSIDA bele mai partisipa iha formasaun no fahe informasaun importante ba traballadór timoroan sira antes sira ba servisu iha rai-li’ur,” dehan Agostinho Maia.
Nia hatutan katak objetivu prinsipal husi programa refere mak atu prepara traballadór sira ho koñesimentu kona-ba prevensaun HIV no SIDA no moras transmisível seluk durante sira hela no servisu iha Austrália, atu bainhira fila mai Timor-Leste sira bele nafatin iha saúde di’ak.
“Programa ida-ne’e fokus atu fó koñesimentu ba traballadór sira kona-ba oinsá atu prevene HIV no SIDA durante sira servisu iha Austrália, atu nune’e bainhira fila mai Timor-Leste sira la lori moras refere. Iha Austrália, sistema saúde no mekanizmu kontrolu saúde mós di’ak loos,” hatete nia.
Agostinho Maia akresenta tan katak SEFOPE sei kontinua hametin parseiria ho INCSIDA hodi halo sosializasaun ba kandidatu traballadór timoroan sira antes sira viaja ba rai-li’ur. Nia dehan to’o agora seidauk iha dadus kona-ba kandidatu traballadór sira ne’ebé infeta HIV, no bainhira presiza halo identifikasaun ka akompañamentu, INCSIDA mak sei halo tuir prosedimentu saúde ne’ebé vigor.
Iha sorin seluk, partisipante ida husi traballadór timoroan ne’ebé sei ba servisu iha Austrália, Holmes Guterres, hatete katak formasaun no sensibilizasaun ne’ebé nia tuir importante tebes tanba aumenta nia koñesimentu kona-ba oinsá atu prevene no hadook an husi HIV no SIDA.
“Formasaun ne’ebé ha’u tuir ohin importante tebes tanba fó koñesimentu no esperiénsia kona-ba oinsá atu prevene no proteje ami nia an atu la monu ba HIV no SIDA,” dehan Holmes Guterres.
Nia akresenta tan katak, ho númeru kazu HIV no SIDA ne’ebé aumenta iha Timor-Leste, sensibilizasaun hanesan ida-ne’e sai importante liu atu hasa’e koñesimentu no konsiénsia ba juventude no traballadór sira ne’ebé sei ba servisu iha rai-li’ur.
“Agora ita haree katak kazu HIV no SIDA iha Timor-Leste aumenta daudaun. Tanba ne’e, informasaun no orientasaun ne’ebé Prezidente INCSIDA fahe ba ami importante tebes atu ami bele prevene an no la monu ba moras refere. Formasaun ida-ne’e mós fó benefísiu boot ba juventude sira,” hatete nia.
Iha atividade sensibilizasaun refere, traballadór timoroan sira ne’ebé sei ba servisu iha Austrália hamutuk ema atus ida resin mak partisipa.
Reportajen: Nelia
Foto:Nelia
