Dili, 11 Agostu 2026 (Media Democracia) – Sekretaria Estadu Igualdade (SEI) realiza workshop ho tema “Jestaun no Governasaun Di’ak”, ho subtema “Prosedimentu Legál ba Mitigasaun Risku no Kombate Korupsaun”, objetivu atu hasa’e konesimentu funsionáriu públiku sira no hametin kompriensaun kona-ba regulamentu, regra no lei sira ne’ebé regula servisu iha instituisaun públika. Atividade ne’e realiza iha Salaun Maria Gorrete, Caicoli, Dili, Segunda-feira (10/08/2026).
TuirSekretária Estadu Igualdade, Elviana Sousa Carvalho, hateten katak atividade ne’e importante tebes atu asegura funsionáriu públiku sira kompriende no hala’o sira nia servisu bazeia ba lei no regulamentu sira ne’ebé eziste.
“Ohin SEI, liuhusi Gabinete Inspetoria, kria workshop ida kona-ba jestaun no governasaun di’ak atu hasa’e konesimentu funsionáriu sira nian no hametin sira nia kompriensaun kona-ba regulamentu, regra no lei sira ne’ebé regula funsionáriu públiku sira. Iha instituisaun ida, ita presiza funsionáriu sira halo servisu bazeia ba lei no regulamentu ezistente, no mos hatene katak regra no lei ida-idak kesi no kria hodi orienta servisu loroloron,” dehan Elviana Sousa Carvalho.
Nia hatutan katak workshop ne’e mos importante atu fó oportunidade ba funsionáriu públiku sira hato’o sira nia preokupasaun, liuliu kona-ba saláriu, bem-estar no benefísiu sira, inklui abonu família.
“Atividade ba loron ida-ne’e importante tebes, tanba ita konvida Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC) no mos Komisaun Funsaun Públika atu bele mai esplika. Iha perguntas barak ne’ebé presiza hetan resposta. Tanba ne’e, ohin ita fó tempu tomak ba funsionáriu sira atu bele husu perguntas no hetan oportunidade atu klarifika sira nia dúvida kona-ba saláriu, bem-estar funsionáriu sira, abonu família no buat barak seluk ne’ebé durante ne’e sai kestaun ba funsionáriu públiku sira,” nia esplika.
Sekretaria Estadu ne’e mós afirma katak Governu Konstitusionál agora kontinua halo esforsu atu reforma sistema Funsaun Públika, ho intensaun atu hadi’a kualidade no kapasidade funsionáriu públiku sira.
Iha parte seluk, Prezidente Komisaun Funsaun Públika, Agostinho Letêncio de Deus, hato’o apresiasaun ba SEI tanba konvida Komisaun Funsaun Públika atu partisipa iha workshop ne’e.
Nia hateten katak partisipa iha atividade ne’e fó oportunidade ba Komisaun Funsaun Públika atu fahe informasaun kona-ba polítika no servisu ne’ebé komisaun hala’o, liuliu kona-ba Regime Karreira Únika no polítika kona-ba funsionáriu públiku.
“Ami apresia Sekretaria Estadu Igualdade ne’ebé konvida ami atu fahe polítika ne’ebé Komisaun Funsaun Públika hala’o hela, liga ho polítika Regime Karreira Únika. Ami fahe polítika ne’e ba Sekretaria Estadu, liga ho karreira ba futuru. Ida-ne’e mos tuir orientasaun Sua Excelénsia Primeiru-Ministru atu bele ko’alia ho linha ministeriál ida-idak kona-ba polítika foun iha Regime Karreira Únika. Iha tempu hanesan, ami rona mos preokupasaun no dezafiu funsionáriu ida-idak hasoru, atu bele haree no akumula polítika foun ne’ebé Komisaun Funsaun Públika sei hato’o ba Konsellu Ministru,” dehan Prezidente Komisaun Funsaun Públika.
Nia mós hateten katak iha períodu entre tinan 2014 to’o 2016, ajente administrasaun públika enfrenta problema balun ne’ebé presiza hetan solusaun. Tanba ne’e, Komisaun Funsaun Públika kontinua buka mekanizmu atu define karreira úniku ba funsionáriu sira hotu.
Nia esplika katak prosesu rekrutamentu ka tranzisaun husi ajente kazuál ba funsionáriu permanente la bele akontese ho automática, maibé tenke liuhusi prosesu ne’ebé klaru no tuir regra.
Tuir nia, iha tempu atual kuaze 24.000 ajente kazuál ne’ebé presiza hetan solusaun kona-ba sira nia estatutu. Komisaun Funsaun Públika, hamutuk ho Primeiru-Ministru no membru Governu sira, kontinua buka solusaun ba kestaun ne’e atu bele lori ba Konsellu Ministru hodi define prosesu tranzisaun ho klaru.
Aleinde ne’e, nia hateten katak dezafiu seluk ne’ebé funsionáriu públiku sira enfrenta mak kona-ba saláriu ne’ebé la tuir karreira, no diferensa saláriu entre funsionáriu foun no funsionáriu ne’ebé servisu kleur.
“Dezafiu ne’ebé karreira atual lori mai ita mak iha problema lubuk ida. Ita haree katak iha balansu-laek, liuliu kona-ba remoldasaun saláriu. Iha kazu balun, funsionáriu foun ne’ebé foin tama bele simu saláriu boot liu funsionáriu tuan. Iha diferensa entre regime espesial no regime jerál, no diferensa saláriu ne’ebé funsionáriu sira enfrenta,” nia dehan.
Nia hatutan katak problema sira ne’e hotu presiza hetan solusaun liuhusi hadi’a sistema, atu garante justisa, balansu no seneridade iha sistema remunerasaun ba funsionáriu sira ne’ebé servisu ba Estadu.
“Problema sira hotu iha solusaun. Komisaun Funsaun Públika sei propoin atu hadi’a sistema, atu nune’e sistema ne’e bele iha justisa no balansu, inklui kona-ba saláriu no remoldasaun ne’ebé justu ba funsionáriu sira ne’ebé hala’o servisu,” nia hakotu.
Reportajen: Lourenço / Nicodemus
Foto: Nicodemus
