Dili, 02 Setembru 2026 (Media Democracia) – Restus mortais Bispu Na’in-Tolu ne’ebé iha kontribuisaun boot ba dezenvolvimentu Igreja Katólika no povu Timor-Leste, fila fali mai rai Timor-Leste no simu hosi komunidade Katólika liuhosi serimónia Misa iha Tasi-Tolu, Dili.
Urna ho restus mortais Dom José Joaquim Ribeiro, Monsenhor Martinho da Costa Lopes no Dom Alberto Ricardo da Silva, konsidera nu’udar momentu istóriku ida ba Igreja Katólika no povu Timor-Leste, tanba lider Igreja sira-ne’e dedika sira-nia moris tomak ba servisu Igreja no povu Timor-Leste.
Selebrante Misa, Bispu Diocese Maliana, Dom Norberto do Amaral, hateten katak prezensa restus mortais sira-ne’e iha Timor-Leste marka istória importante ida, tanba sira fila fali ba rai ne’ebé sira servisu no dedika sira-nia moris.
“Ohin ita lori fali restus mortais bispu Timor sira mai iha plenada Papa Francisco nian. Tasi-Tolu marka tan istória ida ba dala haat ho restus mortais nian,” dehan Dom Norberto iha serimónia abertura ba preladus Bispu Na’in-Haat iha Tasi-Tolu, terça-feira lokraik (01/09).
Dom Norberto hateten katak, antes ne’e, iha momentu boot sira ne’ebé marka istória Timor-Leste, hanesan vizita dahuluk hosi Papa João Paulo II, Restaurasaun Independénsia no vizita Papa Francisco.
Agora, fila fali restus mortais lider Igreja sira sai tan momentu istóriku ida ba nasaun ne’e. Restus mortais sira ne’ebé lori fila mai Timor-Leste inklui Dom José Joaquim Ribeiro, Monsenhor Martinho da Costa Lopes no Dom Alberto Ricardo da Silva.
Dom Norberto subliña katak sira la mai hanesan ema estranjeiru, maibé mai fali ba sira-nia rai rasik no uma rasik.
“Liafuan ne’e importante tebes tanba sira-nia moris, servisu no sakrifísiu iha Timor-Leste sai parte husi istória Igreja no povu Timor,” nia hateten.
Dom Norberto mos lembra kontribuisaun Dom Jaime Garcia Gaulart, Dom Jaime da Silva, ne’ebé lidera Igreja iha Timor durante períodu importante ida iha istória.
“Dom Jaime enfrenta situasaun difísil, inklui okupasaun Japonesa no destruisaun infraestrutura sira iha Dili. Maski hasoru kondisaun ne’e, nia kontinua organiza estrutura Diocese, haburas formasaun katekista no loke Semináriu Maior atu prepara lider Igreja ba futuru. Servisu Dom Jaime nian sai fundamentu importante ba formasaun lider sira ne’ebé agora kontribui ba Igreja no sosiedade Timor-Leste,” nia hateten.
Depois Dom Jaime Garcia Gaulart, Dom José Joaquim Ribeiro kontinua servisu nu’udar Bispu Timor. Nia lidera Igreja durante períodu 1967 to’o 1977, inklui iha tempu konflitu polítiku no violénsia iha tinan 1975.
Iha nia homília, Dom Norberto lembra istória ne’ebé Dom José Joaquim Ribeiro rasik konta kona-ba situasaun iha tempu konflitu, inklui bainhira nia vizita seminarista sira ne’ebé refújia iha Fatumaka.
“Dom José mos relata kona-ba kondisaun povu iha Dili, ne’ebé sofre tanba violénsia, falta hahán no ema barak hetan ferimentu. Iha momentu seluk, Dom José konta katak nia haree ema ida mate iha tasi-ibun no nia rasik hakoi ema ne’e tanba la iha ema seluk ne’ebé bele halo. Nia mós kritika ‘julgamentu popular’ ne’ebé akontese durante konflitu, ho apelu atu evita violénsia no hadomi malu,” dehan Dom Norberto iha homília.
Dom Norberto hateten katak mensajen sira-ne’e hatudu Dom José nia coragem atu ko’alia hasoru injustisa no violénsia, maski nia rasik enfrenta situasaun difísil.
Monsenhor Martinho da Costa Lopes servisu iha Bobonaro no sai padre dahuluk. Nia mos kontribui ba área edukasaun liuhosi abertura Colégio Infante de Sagres iha Maliana, antes mai Dili no assume responsabilidade importante iha Igreja.
Durante okupasaun Indonézia, Monsenhor Martinho ko’alia ho lian maka’as hasoru violénsia no hahalok aat ne’ebé akontese iha Timor-Leste, inklui iha Kraras.
Tanba nia pozisaun, nia enfrenta presaun hosi autoridade Indonézia no ikusmai sai hosi Timor-Leste. Nia hela iha Portugal to’o nia mate.
Enkuantu Dom Alberto Ricardo da Silva kontinua lideransa Igreja iha períodu ikus okupasaun Indonézia no tempu transisaun ba independénsia.
Dom Norberto lembra katak Dom Alberto enfrenta momentu difísil, inklui eventu 12 Novembru 1991, bainhira manifestasaun estudante no joven sira iha Santa Cruz remata ho ema barak mate no hetan ferimentu.
Iha tempu ne’ebá, Dom Alberto sai nu’udar voz importante ida ba povu, liuliu iha defesa direitu ba moris no dignidade umana.
Iha nia lideransa, Dom Alberto mos ko’alia maka’as kona-ba planeamentu familiar no protesaun moris, no defende prinsípiu moral Igreja. Nia mos sai parte hosi movimentu sira ne’ebé hato’o pozisaun públika kona-ba matéria relijioza no moral.
Dom Norberto hateten katak restus mortais bispu sira ne’ebé agora iha Timor-Leste la’ós de’it restus ema sira ne’ebé mate ona, maibé sai símbolu ida ba Igreja no povu Timor-Leste.
“Agora sira la iha ona iha ita nia leet físikamente, maibé sira-nia restus mortais iha ita nia leet. Ita simu sira ho laran ksolok” dehan Dom Norberto.
Nia subliña katak legadu sira-nian bele sai inspirasaun ba jerasaun foun atu kontinua harii, hametin no haburas kreda Katólika no valores umanidade iha Timor-Leste.
Nia mos refere ba ensinamentu hosi Livro Daniel kona-ba ema matenek sira ne’ebé hanorin ema lubun boot atu lao iha dalan justisa no sai hanesan loromatan ba ema seluk.
Bispu Diocese Maliana, Dom Norberto do Amaral, hato’o agradecimentu ba kontribuisaun no sakrifísiu hosi lider Igreja sira ne’ebé dedika sira-nia moris tomak ba Maromak no povu Timor-Leste.
Nia apela ba povu atu aprende hosi sira-nia ezemplu, liuliu kona-ba servisu ho laran tomak, fahe ho ema seluk, justisa, domin no perdãu.
“Restus mortais sira iha ona ita nia leet bele sai sinal ida atu sira hamutuk ho ita, tanba ita ho sira halo ida de’it,” dehan nia.
Dom Norberto mos husu deskulpa ba sala sira ne’ebé povu Timor-Leste halo no husu Maromak atu fó rohan-laek ba nasaun no povu ne’ebé kontinua lao iha mundu ida-ne’e.
Antes remata homília, nia apela ba povu Timor-Leste atu kontinua hadomi, servisu no hametin unidade, hodi halo legadu hosi bispu no missionáriu sira sai matadalan ba jerasaun sira ne’ebé sei mai.
Reportajen: Estefania Cardoso
Foto : Estefania Cardoso
