Dili, 06 Novembru 2026 (Média Democracia) – Governu Fransa manifesta kompromisu atu haforsa kooperasaun ho Timor-Leste iha área defeza, liuliu kapasitasaun rekursu umanu, formasaun militár, ezersísiu konjuntu no vizita navál, hodi kontribui ba hametin estabilidade no seguransa iha rejiaun Sudeste Aziátiku no mundu.
Kompromisu ne’e hato’o husi Embaixadór Fransa ba Indonézia, Timor-Leste no ASEAN, Fabian Penone, durante vizita kortezia ba Ministru Defeza Timor-Leste, Kontra-Almirante Donaciano do Rosário da Costa Gomes, ne’ebé konhesidu ho naran Pedro Klamar Fuik, iha Ministériu Defeza, Fatuhada, Dili, sexta-feira (06/11).
Ministru Defeza, Pedro Klamar Fuik, esplika enkontru ne’e foka ba diskusaun kona-ba oinsá Fransa bele kontinua fó apoiu ba Timor-Leste, liuliu iha área seguransa no defeza, depois Timor-Leste adere ona ba ASEAN.
“Embaixadór Fransa nian mai ko’alia ho ha’u, ko’alia mós ho Prezidente Repúblika no Sua Exelénsia Primeiru-Ministru kona-ba kestaun seguransa no defeza, liuliu atu haforsa kooperasaun entre Fransa no Timor-Leste. Hanesan ita hatene, Fransa no Timor-Leste partilla valores komún. Ho Timor-Leste nia adezaun ba ASEAN, Fransa hakarak haree dalan oinsá atu fó apoiu, hodi haforsa Timor-Leste nia kapasidade no kontribui ba seguransa iha nivel rejionál no globál,” dehan Ministru Defeza ba jornalista sira hafoin enkontru.
Nia kontinua katak Fransa iha intensaun atu estabelese kooperasaun iha área oioin, inklui formasaun, ezersísiu militár, vizita navál no dezenvolvimentu kapasidade rekursu umanu.
“Fransa hakarak fó apoiu no estabelese kooperasaun liuhusi área oioin, hanesan formasaun, ezersísiu, vizita navál no kapasitasaun rekursu umanu. Kooperasaun ne’e la’ós atu Timor-Leste simu apoiu de’it, maibé Timor-Leste mós iha oportunidade atu kontribui ba Fransa. Ne’e mak buat ne’ebé sira hakarak dezenvolve hamutuk,” nia informa.
Ministru Defeza mós konsidera katak Timor-Leste iha papél importante atu garante estabilidade no seguransa iha rejiaun Sudeste Aziátiku.
Iha enkontru ne’e, sira mós diskute kona-ba situasaun jeopolítika no geoseguransa mundiál ne’ebé dadaun ne’e hasoru dezafiu oioin, inklui konflitu iha Europa, Médiu Oriente no rejiaun Ázia.
Ministru Defeza hateten situasaun seguransa mundiál ne’ebé kompleksu presiza nasaun sira atu kontinua promove diálogu no jestaun konflitu ho di’ak, atu evita diferensa no dezakordu sira hamosu konflitu boot.
“Situasaun seguransa iha mundu ne’e volátil tebes. Hanesan ita hatene, iha problema iha Europa, iha Médiu Oriente no mós iha rejiaun Ázia. Ita lakohi problema sira ne’e dezenvolve sai konflitu. Tanba ne’e, presiza iha diálogu no jestaun di’ak ba problema sira atu evita konflitu,” nia dehan.
Nia enfatiza katak bainhira konflitu mosu, ema sivíl no populasaun mak sai vítima no hetan impaktu boot liu. Tanba ne’e, líder sira presiza buka dalan atu rezolve problema liuhusi diálogu no komprensaun malu.
Nia afirma Timor-Leste kontinua komprometidu ba pás, estabilidade no dezenvolvimentu, no sei buka kooperasaun ho nasaun hotu-hotu bazeia ba interese no kompromisu hamutuk.
“Timor-Leste laiha inimigu no laiha amigu espesiál. Nasaun hotu-hotu iha relasaun hanesan ho Timor-Leste, inklui Fransa, Estadus Unidus Amérika, Portugal, Indonézia no Austrália. Hotu-hotu hanesan, depende ba termu kooperasaun no saida mak ita bele halo hamutuk,” nia konklui.
Iha parte seluk, Embaixadór Fransa ba Indonézia, Timor-Leste no ASEAN, Fabian Penone, hateten nia vizita ba Ministru Defeza iha objetivu atu diskute no buka dalan atu haforsa kooperasaun entre Fransa no Timor-Leste iha futuru.
Nia mós hato’o agradese ba Ministru Defeza, Pedro Klamar Fuik, tanba simu nia ho di’ak no fó oportunidade atu diskute kona-ba asuntu importante sira iha enkontru kortezia ne’e.
Reportajen: Eatefánia/Pedritu
Foto: Pedrito dos Santos
