Dili, 20 Fevereiru 2026 (Média Democracia) – Asosiasaun HAK realiza komunikadu imprénsa liga Komemorasaun Loron Invazaun Militar Japones mai Timor-Leste iha loron 20 Fevereiru 1942 ba dala 84, nune’e hodi Rekoñesementu Vitima II Guerra Mundial (Eskravidaun Seksual- Jugun lanfu). Konferensia refere hala’o iha Salaun Yayasan HAK Farol, Kinta semana ne’e.
Porta-voz Asosiasaun HAK, Marina Galucho hateten, iha komunikadu Asosiasaun HAK no Koligasaun Japaun”, haklaken lia loos no justisa kona-ba violasaun direitus umanus inkluzivamente violasaun hasoru feto Timor-Leste ho naran Jugun-lanfu durante okupasaun Japonés iha rai doben Timor-Leste.
“Involvimentu Japaun ba funu mundial ba dala II hahú iha loron 7 Dezembru 1941, bainhira atake ba baze Militar Pearl Harbor Estadus Unidus nian, iha tempu ne’ebá predisaun katak aliadus Estadus Unidus nian hatudu katak Japaun sei invade Timor-Leste hanesan baze estratejiku hodi ataka Australia. Bazeia ba predisaun ne’e forsa aliadús Estadús Unidus inkluzivamente forsa integrada Australia no Olanda to’o iha Timor Leste, iha 17 Dezembru 1941.” Dehan Porta-voz Asosiasaun HAK Marina Galucho
Porta-voz hatutan, iha tempu ne’ebá Timor-Leste iha Portugal nia Ukun ho Governadór Manuel Abreu Fereira de Carvalho nia governasaun ne’ebé rejeita prezensa husi forsa aliadu nian. Maibé Governu Japaun Utiliza kestaun neutralidade hodi dun katak Timor-Leste fó apoiu ba forsas aliadus hodi loron 20 Fevreiru 1942. husik sira hari’i baze iha Timor-Leste, ho razaun ne’e Japaun invade kedas Timor-Leste iha loron 20 Fevereiru 1942.
“Povu Timor-Leste obrigatóriu halo servisu forsadu halo estrada, fornese hahan ba tropas Japonés kuaze rihun 12 personíl ne’ebé espalla iha teritóriu Timor-Leste. Aleinde ne’e Kapitál Dili ne’ebé sai nu’udar fatin ba dala uluk forsa Japaun hahú funu iha Timor sai sasin ba dala uluk sofrimentu ba Timoroan liu-liu ita nia inan feton tenki sai vítima husi funu neʼebé sira rasik lahatene.” Hatutan Porta-voz Asosiasaun HAK
Porta-voz ne’e afirma, Forsa Japonés lori labarik feto ho idade minoria maske ho idade ne’ebé 12 anos ba leten, hodi ba konsentra hotu iha fatin IANJO atu servi sira-nia (“Nafsu birahi”) ka nesesidade sexuál maske ho idade ne’e 12 anos ba leten.
“Tuir Peskiza HAK ho Koligasaun Japaun ne’ebé hala’o iha tinan 2005, intervista ona ba sasin ho sobrevivente iha Munisipiu 12, hamutuk ema 62, kompostu husi vitima 20 no sasin ema nain 47. Husi rezultadu Peskiza ne’e produs Livru ho titulu” LUTA BA LIA LOS NO JUSTISA”. Iha Vítima hamutuk nain 20. Hela vitima Ines Mangalhaes husi Atsabe, Munisipiu Ermera mak sei moris.” Afirma Porta-voz HAK Marina Galucho
Porta-voz subliña, vitima sira ne’e mak iha korazen no aten brani hodi haktuir sai sira-nia istória moruk no nakukun antes ne’e sira hasoru iha invazaun Militar Japones ne’ebé tama mai Timor-Leste iha loron 20 Fulan Fevereiru 1942. Aleinde ne’e vitima barak mate no la iha rekoñesimentu husi Governu Japaun no Timor-Leste.
“Ami husu ona Governu Japaun atu husu diskulpa no fó reparasaun ba vitima sira, maibé to’o agora seidauk foti medidas ruma. Governu Japaun nafatin la akomoda kazu Timor-Leste husi eskema reparasaun ne’ebé nia hala’o ona ba nasaun sira seluk depois funu mundiál daruak ramata.” Subliña Porta-voz
Porta-voz relata, Japaun Koligasaun Japones sira ba Timor-Leste hala’o dialogu ho Governu Japaun kona-ba asuntu ida ne’e. Governu Japaun hateten katak relasaun bilateral entre Timor-Leste no Japaun “hateke ba oin (future-oriented)” no hateten katak sira la bele halo buat ida, tanba Governu Timor-Leste maka la foti asuntu ida-ne’e hanesan ajenda diplomatika bilaterál.
Esplika liután relasiona ho asuntu ne’e Asosiasaun HAK nia ejijensia hodi husu ba Ministériu Negosiu Estranjeiru no Kooperasaun intensifika servisu diplomasia ho Japaun, nune’e Governu Japaun bele koalia kona-ba kazu “Lanfu” nian iha Timor -Leste. Aleinde ne’e husu mós ba Ministériu Edukasaun- Timor-Leste atu konsidera istória funu Mundiál daruak nian bele integra iha Kurikulum Nasionál.
Reportajen : Nelfiano
Foto : Nelfiano
