Dili, 29 Abril 2025 (Média Democracia) – Programa Monotorizasaun Sistema Judisial (JSMP sigla inglês) aniversáriu ba dala-24 no lansamentu relatoriu monotorizasaun tolu, 1 relatoriu observasaun Jeral setor Justisa 2023, 2 Relatoriu observasaun parlamentu 2023. 3 Relatoriu institusional 2023. Atividade ne’e hala’o iha segunda semana ne’e.
Prezidente Board JSMP Aniceto G. Berteni hateten, Programa Monotorizasaun Sistema Judisial (JSMP) nia servisu foka liubá iha setór justisia nian tanba ne’e JSMP indentifika progresu servisu kona-ba setor Justisa nian nomos JSMP atu kontribui hodi detekte obstaku sira ne’ebé JSMP infrenta.
“Durante Tinan 24 iha Timor-Leste ne’e rejista servisu lubuk bo’ot ida iha setor justisia no susesu ne’e tenke sai hanesan fini ida atu enkoraja ita ba hotu liu-liu iha setór Justisia atu nune’e halo servisu maka’as liután hodi hadia obstaku sira ne’ebé durante ita sempre infrenta.” Dehan prezidente Board JSMP Aniceto G. Berteni
Nia hatutan JSMP hakarak kontribui iha rai ida ne’e liu-liu iha setor justisia nomos JSMP lakoi lakon tempu atu kontribui fó hanoin ba parte relevante sira kona-ba obstaku sira ne’ebé JSMP hasoru, tanba obstaku ida ne’e la’os entidade setór justisia nia servisu de’it maibé konta mós sosiedade sira nia servisu, tanba iha papél diferente maibé servisu misaun ida de’it atu habelar no hametin Justisia iha Timor-leste.
“Ami nia monitorizasaun ne’e ami foka liubá iha setor importante rua, hanesan ida haree violênsia bazeia ba jeneru (VBJ) nomos parte rua nian haree ba Violênsia hasoru labarik (VHL), ami nia monitorizasaun ne’e hala’o iha tribunal Dili, Baukau, Suai no Oe-cusse.” Dehan nia
Nia hateten iha relatoriu ne’e JSMP deskobre durante tinan ida nia laran sai hanesan referensia ba autór justisa nomos autór sira iha Governu atu bele tetu no halo planu dezenvolvimentu planu politika ruma bele konsidera mós JSMP nia relatoriu hanesan referensia ida oinsa atu klarifika servisu setór justisia nia iha futuru.
“Atividade ida tau matan ba funsionamentu parlamentu nasional, la’os atu sai seguransa ba parlamentu maibé se membru Parlamentu Nasional halo servisu efetivu ne’e JSMP bele ajuda kualifika funsionamentu tanba Parlamentu Nasional hanesan orgaun soberania ida.” Nia hateten
Nia relata monotorizasaun iha Parlamentu Nasional haree kona-ba partisipasaun Deputadu sira no bankada sira funsiona oinsá sira debate liga ho politika publiku liu-liu iha setor justisia nian, nune’e Deputada sira refleta kritika no opinaun husi Sosiedade Sivil nomos publiku kona-ba obstaku ne’ebé setór Justisa infrenta.
Iha fatin hanesan Ministeiru Justisa (MJ), Sérgio da costa Hornai hatete, JSMP nia papél ne’e importante tebes nomos parseiru internasional no nasional sira ne’ebé iha bareira JSMP nian atu fó nafatin apoiu asistensia ba JSMP hahú kedas inisiu estebelese ezistensia JSMP nian no selebra JSMP nia aniversáriu ba tinan 24.
“Servisu ida ne’e ita-boot sira buka intende dia-di’ak sai parseira di’ak iha nivel nasional ho internasional hodi tau ita-bo’ot sira-nia misaun no vizaun nomos objetivu prinsipal ba ita-bo’ot sira-nia estatutu hanesan orgaun naun-governamental ne’ebé importante servisu halo observasaun, monitorizasaun no avaliasaun iha setor Justisa.” Dehan Ministru Justisa, Sérgio da Costa Hornai
Nia hatutan ejistensia JSMP nian hanesan Instituisaun Estadu iha konsolisaun hanesan estadu ida, governu mai ho ninian vizaun, ema hotu mós mai ho nia vizaun bo’ot iha planu estratéjia dezenvolvimentu nasional, 2011, 2021 no 2030, hanesan giaun bo’ot ida.
“Ita hotu-hotu buka esforsu halo integrasaun iha ita-nia programa nasional ba dezenvolvimentu iha giaun ka ita-nia matadalan ida nomos planu estratéjia ida ita labele haree de’it direitu, maibé ita buka fila-fali mai hodi hato’o iha ita-nia programa no planu estratéjia iha setór justisia nian.” Dehan nia
Nia hatutan iha tinan 2011 no 2023, atu buka hatene lolos Timor-Leste ninian restaurasaun depois la’o ho ninia dezenvolvimentu institusional to’o ona iha ne’ebé, tanba iha pontu 5 importante mak presiza hatene.
“Pontu 5 importante mak saúde atu buka hatene kondolida ita-nia dezenvolvimentu instituisional sira iha setor justisia nian hodi hatan ba dezafiu no programa sira ne’ebé hasoru, tanba ita iha tribunal rejista prokuradór republika no argamentu daudaun to’o iha Munisípiu ita iha defensor públika no advogadu ofisiais justisia, orgaun polisia kriminal.” Nia afirma
Iha sorin seluk Sekretaria Estadu Igualidade Elvina Sousa Carvalho hateten, agrdase tebes ba organizasaun JSMP nian tanba nia ejistensia bele halo papél ida importante tebes ba iha konstituisaun estadu no nasaun demokratiku bazeia ba respeitu direitu umanu no hatur justisia pilar importante.
“JSMP kontribui ba dezenvolvimentu iha rai ida ne’e liu-liu iha setor justisia nian. Ita hotu hatene, JSMP hala’o duni nia papél kritika no estrateziku hodi lidera no dedika nia servisu hodi kontribui ba iha asesu sidadaun sira nian iha sistema justisia atu melloria papél lejislasaun iha Timor-Leste inklui vitima violensia bazeia ba jeneru.” Dehan Sekretaria Estadu Igualidade Elvina Sousa Carvalho
Nia hatutan JSMP hanesan parseiru prinsipal ida ba S.E.I, durante ne’e iha presiza koordena no hala’o servisu advokasia no formulasaun ba lei no alterasaun lei sira atu asegura no responde ba kestaun Igualidade jeneru no inkluizaun nian.
“Ami mós haksolok tebes tanba JSMP ohin loron bele lansa tan sira nia relatoriu ne’ebé durante ne’e servisu maka’as hodi kobre rejultadu monitorizasaun servisu sistema setór Justisa nain.” Nia reafirma
Esplika liután relatoriu JSMP nian sei fornese dadus ida importante tebes kona-ba asesu sidadaun iha sistema Judisial nune’e dadus no relatoriu sira ne’e sai hanesan rekomendasaun ba S.E.I nomos parseiru sira seluk atu bele melloria liután servisu liga ho Violénsia Bazeia ba Jeneru, Violênsia Doméstika no asesu Justisa ba ema vuneravel sira.
Reportajen : Nelfiano
Foto : Nelfiano
