Dili, 30 Janeiru 2026 (Média Democracia) – Estudante Universidade da Paz UNPAZ ne’ebé hamahan-an iha EUTL realiza konferensia imprensa hodi alerta ba Tribunál Rekursu tenke deklara sai Konstitusionalidade ba Revogasaun LPMV, tanba povu lakoi atu eziste lei refere iha Timor-Leste. Konferensia refere hala’o iha kampus UNPAZ Dili.
Porta-voz Domingas da Silva Pinto hateten iha komunikadu katak, Universidade da Paz (UNPAZ) nu’udar instituisaun akadémika ida-ne’ebé hamahan-an iha EUTL, ne’ebé durante ne’e hamutuk ho kamada sosial sira, einjerálmente povu maubere hodi dirije insatisfasaun povu nian perante sistema neo-liberal no parlamentarizmu neʼebé dodok ona, nune’e ezizi ba Tribunál Rekursu atu publika ona LPMV ba publiku.
“UNPAZ hamutuk ho EUTL no povu maubere konsege susesu hodi kansela sosa kareta prado no halakon LPMV, maibė liu-liu luta ba kestaun PMV ladauk termina. Tanba ita hotu hatene katak, lei refere iha ona Tribunál Rekursu nia liman besik fulan haat ona, maibé oras ne’e TR seidauk halo desizaun entre konstituisionalidade ka inkonstituisionalidade ba lei revogasaun LPMV.” Dehan Porta-voz Domingas da Silva Pinto
Porta-voz hatutan, alerta ba públiku no ba TR katak, tuir Konstituisaun RDTL perante artigu 118. nú. 1 amostra katak “Tribunal mak órgaun soberania kompetensia atu halo justisa hodi povu nia naran”. Nune’e epígrafe hateten Tribunál ezerse justisa bazeia ba povu nia interese ba realidade no objetiva neʼebé povu hasoru.
“Multidimensional Konsiente ba ideia husi konstituisaun no siensia direitu refere, UNPAZ nafatin mantein ho pozisaun inisiu katak (LPMV) la reflete no nunka reflete ba povu maubere nia moris, tanba objetivamente hatudu, povu maioria sei iha liña pobreza, malnutrisaun, dezempregu, edukasaun la garante, bee-moos inkondisionável problema kualidade, agrikultura hakdasak no seluk tan.” Hatutan Porta-voz
Porta-voz afirma, haree ba lei refere refleta de’it ba elite minoria nia vida no sira mak moris luxuozu, Roza iha klima indepedénsia ida-ne’e liuhusi pensaun refere no direitu regalia sira seluk. Tanba ne’e UNPAZ hakarak husu ba Tribunal rekursu tenki tetu ona tuir konstituisaun, lei no doutrina sira ba realidade objetiva ne’ebé povu maubere hasoru loron-loron.
“Fó hanoin fila-fali ba kamarda estudantil no povu maubere, problema sistematika mensionadu mak provoka povu nia hirus hambriik no reziste hasoru Parlamentu Nasional liuhusi asaun manifestasun hanesan tinan kotuk. Husi rezistěnsia povu maubere nian atravéz asaun masa mak halo presaun ba Parlamentu Nasionál hodi diskute no aprova ba revogasaun lei refere no Prezidente Repúblika promulga liuhusi lei nú. 7/2025, 29 Fulan Setembru.” Afirma Porta-voz
Nia informa, hafoin promulga tia lei revogasaun PMV, iha benefisiáriu nain (30) husi Ex-deputadu, Hafoin promulga tiha lei Ex-membru Governu no Ex titular orgaun soberanu sira hatama pedidu fiskalizasauna tribunal rekursu liuhusi PDHJ iha loron 24 Fulan Outubru tinan 2025 liuba, atu Tribunál Rekursu deklara inkonstituisionalidade ba revogasaun lei mensionada atu ba fulan haat ona, maibé tribunál rekursu seidauk deklara buat ida.
Kestaun fiskalizasaun abstrata susesiva ne’ebé tribunál rekursu sei halo mak iha alternansia rua, konstituisionalidade ka inkonstituisionalidade ba lei revogasaun PMV. Bainhira TR deklara inkonstituisionalidade mak benefisiáriu sira sei simu nafatin osan fula-fulan to’o mate, maske sira la servisu. Maibé TR deklara ho konstituisionalidade mak benfisiáriu sira sei la simu tan osan.
UNPAZ hakarak alerta ba públiku katak, atu tribunál rekursu labele deklara inkonstituisionalidade ba lei refere, mak husu ba kamada estudantil no kamada sosiál sira, mai hamutuk kontinua ko’alia liuhusi asaun komunikadu imprensa, semináriu, palku popular, formasaun no atividade sira seluk tan nu’udar forma ida atu konsiensializa povu atu foku no kosiente nafatin ba prosesu lei refere.
Esplika liután UNPAZ realiza komunikadu imprensa ne’e hakarak alerta ba maluk estudante, traballadór, movimentu sosial sira, sosiedade-sivil no povu-Maubere tomak hamutuk nafatin ho EUTL hodi halo vijilansia máxima ba dinámika foun ne’e, no senáriu sira tuir mai, karik TR deklara la tuir ita-povu maubere nia aspirasaun. Forma hirak ne’e laiha rezultadu pozitivu, mak UNPAZ prontu nafatin hamutuk ho EUTL no kamada sosial sira, até últimu rekursu mak asaun manifestasaun.
Reportajen : Nelfiano
Foto : Nelfiano
