Dili 13 Abril (Media Democracia)- Instituto Nacional Kombate HIV-SIDA (INSCIDA), husu Ministériu Saúde prepara reazente barak nune’e komunidade sira ne’ebé mak partisipa iha sensibilizaun kona-ba kombate moras HIV-SIDA iha Timor-Leste bele halo teste raan hodi hatene estatus saúde.
Tuir Prezidente INSCIDA Daniel Marçal hateten Durante ne’e INSCIDA halo Sosilizasaun kona-ba Kombate moras HIV-SIDA husi nasionál ba to’o Munisípiu hotu inklui eskola no mós Universidade sira ihaTimo-Leste.
“Durante ne’e INSCIDA halo Sosilizasaun kona-ba Kombate moras HIV-SIDA husi nasionál ba to’o Munisípiu hotu inklui eskola no mós Universidade sira ihaTimo-Leste nia prosesu ne’ebé mak iha mak dadaun ne’e ema barak ona hakarak atu tes raan, Ne’e mak hanesan parte saúde bele haree prepara reazente hala’o teste raan ne’e tenke makaas tanba volume tes raan ne’e komesa sa’e makas los. Komunidade balu ta’uk no balu la ta’uk sira iha konsiénsia rasik hodi ba teste ran tanba durante halo sosializasaun iha Munisípiu sira ekipa Saúde mós ba hotu no lori reazente. kuaze Munisípiu hotu ami ba ho saúde sira iha fatin ruma tes reazente lori 100 no 200 la too, siginifika ema voluntáriu ba tes barak maibé ita-nia preparasaun maka tun fali, hanesan mós fó informasaun para saúde prepara didi’ak reazente ne’e.” Nia informa ba jornalista tersa-feira (13/04/2026)
Daniel esplika, iha prosesu ne’e joven sira barak testu ona raan, durante ne’e INSCIDA mak indetifka joven ho idade ne’ebé mak produtivu barak mak kona ba HIV.
“Uluk la iha progresu mak joven barak ba halo teste raan ona, ida ne’e mak ita indetifka joven ho idade produtivu ne’e barak tebes kona-ba HIV, maibé hemu ai-moruk ida ne’e progresu ida husi ita hotu nia esforsu ita-nia halo sensibilizaun média sira foti halo promosaun iha média sira barak rona iha konsiénsia entaun ida ne’e ema ba testu raan ne’e fasil ona. Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA servisu hamutuk ho Ministériu Saúde halo teste barak liu iha Munisípiu Dili. Fatin sira ne’ebé mak INSCIDA halo atividade ne’e sira barak tes kauze Munisípiu hotu, maibé Dili barak liu, tanba movimentu Dili nia bo’ot liu ne’ebé kauze Munisípiu hotu ne’e ba ne’e halo tes 100 too 200, sé loron lima ne’e kauze 500 ne’e mak voluntáriu ba tes, sé ita ba atividade semana ida rua tolu tan sé barak liu tan tes maibé problema mak ne’e reazente mak menus, no reazente mak la to’o.” nia relatá.
Nia informa, iha tinan 2025 Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA servisu hamutuk iha Ministériu Saúde halo teste ba joven sira ne’ebé mak ho moras HIV hamutuk riahun 10.
“Iha ha’u nia data ema ne’ebé mak voluntáriumente ba teste raan iha tinan ida nia laran ne’e kauze 10 mill ona ne’e di’ak, uluk la iha maibé husu númeru ne’e la’ós ema hotu tes la’ós dehan ema hotu kona HIV, ita tes raan ne’ebé ita halo iha 2025 ne’e ita hare kazu balun i parte saúde kontínua halo tratamentu ne’ebé di’ak hela ema ho HIV saúde di’ak nafatin. Sosilizasaun ba estudante sira ne’e iha objetivu rua de’it, ida mak estudante sira bele atije sira nia objetivu no sira nia mehi ho saúde ne’ebé ho di’ak husi prevene moras HIV. Segundu importante ida tan, sira bele kona HIV maibé sira la bele kona SIDA tanba agora iha Timor ne’e, ita agradese tanba ema sira HIV mak barak, SIDA oituan de’it, tanba ne’e mak ita servisu makas ba buat rua ne’e.” Nia adianta
Nia esplika atu hasa’e komunidade nia konsekuénsia atu bele muda atitude sira ne’ebé mak risku atu la bele kona HIV.
“Ita tenke esforsu makas hamutuk ho kolega média sira hotu, oinsá atu Aileu ema barak atu ba tes raan, tanba barak ona hela HIV la ba tes raan, la hatene sira-nia estatu saúde iha HIV ida ne’e mak périgozu ne’ebé ema la’ós HIV, ema mate tanba SIDA ne’e, mais agora ita nia governu prepara hela ai-moruk HIV ne’e para sése mak kona HIV nia tenke halo tratamentu atu bele nia moris naruk no nia bele halo atividade mai bele kontinua buat ruma iha nasaun ida ne’e, tanba fatin sira-ne’ebé mak fasilita sexu livre ne’e barak los ho nune’e INSCIDA kontinua ko’alia atu estudante sira ne’ebé mak sei estuda bele iha konsiénsia. Katak moris livre ida hanesan ne’e estraga sira nia futuru, estraga o nia vida, tanba luta nia inan aman nian tanba liberdade ne’e ema hotu dehan sexu ne’e ha’u nia direit, los o nia direitu sexu livre ida hanesan ne’e o la hatene feto ida ne’e iha ona HIV mós o la hatene no mane iha HIV o la hatene ida ne’e perigozu entaun hotu hamutuk luta makas no ita ko’alia para sira ba tes raan kona-ba HIV la bele tauk halo tratamentu saúde di’ak moris naruk.” nia haktuir.
Iha fatin hanesan Xefe Unidade Nasionál HIV-SIDA, Hepatite no Moras Hada’et husi Relasaun Sexsuál iha Ministériu Saúde Bernandino da Cruz informa, rekoñese tinan barak liu dala ruma la desponivel reazente ba iha fasilidade sira entaun dadaun ne’e iha investimentu iha oin rua.
“Ida mak ita iha investimentu iha fundu globál rasik, ne’ebé mak sei prepara test teaching ba grupu sira ne’ebé mak iha risku, ita haree ba ita nia ida feto sira ne’ebé mak isin rua no ba populasaun save ne’ebé mak sai risku ba iha HIV nian no mós ba grupu populasaun jerál no joventude ida-ne’e iha estigmasaun katak ita bele uza ho nune’e bele atende ba nesidade ne’ebé mak iha. Purenkuantu governu agora dadaun halo mós teste ba populasaun jerál, teste ne’e governu rasik mak hola hodi bele garante sustabilidade. Tuir dadus akomulativu ne’ebé mak Ministériu Saúde registu hahú husi tinan 20003 to’o 2025 hamutuk rihun 2.570, husi númeru ne’e na’in 263 mak lakon vida nia na’in 270 mak la kontinua tratamentu.’’ Dehan Bernandino da Cruz.
Nia informa husi 20003 até agora naturálmente HIV-SIDA tratamentu la para, tanba ne’e mak dadus sira enforma de akomulativu ita registu hamutuk husi tinan ba tinan, agora kazu ne’ebé mak dadaun relatá notifika husi fasilidade saúde.
‘’Husi 20003 até agora naturálmente HIV-SIDA tratamentu la para, tanba ne’e mak dadus sira enforma de akomulativu ita registu hamutuk husi tinan ba tinan, agora kazu ne’ebé mak dadaun relatá notifika husi fasilidade saúde sira hotu iha Timor-Leste hamutuk iha 2.560 ne’e inklui iha fasilidade públiku no mós iha fasilidade privadu sira, husi númeru ne’e dadus akomulativu agora ne’e iha 263 ne’ebé mak mate ona maibé la’ós tinan ne’e de’it mak mate husi kedas iha 20003, no ida la kontinua tratamentu agora dadaun registu hamutuk 270 ne’e mak la kontinua tratamentu. Problema ne’ebé mak Ministériu Saúde hasoru liu maka fatór ida wainhira halo relasaun ho diagnósa iha tinan sira ba kotuk barak mai la ho identidade tanba kestaun konfedensialidade no mós privasidade entaun sira nia identidade sira la iha. Kuandu ita progresa ita tenta ba oin oinsá atu idetifika problema sira ne’e atu rezolve, ita haree katak ita la iha dadus ka infomasaun ne’ebé mak sufisiente ba ema ida-idak atu hetan liu númeru kontaktu la iha atu komunika ida ne’e susar tebes mak ita atu buka dadus sira ne’e mak lakon husi tratamentu.” Nia afirma
Nia esplika ba sira-ne’ebé mak lakon husi tratamentu ne’e bele dehan distansia husi sira nia hela fatin atu mai iha fasilidade saúde sira.
“Sim aseita los agora dadaun ita tenta posbilidade atu tenta lori duni tratamentu ba komunidade liu husi meius dezentraliza tratamentu to’o iha sentru saúde sira iha vila,ita kria mekanizmu ida bolu dehan ultima despensin, ita haree mak kaundu nia di’ak no disiplina ita fó fulan ida rua no tolu,ida mak kuandu lai ho kondisaun ita bele lori tuir ai-moruk maibé ita tenke dehan iha tinan hirak ikus ne’e reprezentante númeru barak ne’ebé detekta ona iha tinan sira liu ba. Fatór seluk ne’ebé mak kontribui makaas mak fatór estigma no deskriminasaun ne’ebé mak ohin mensiona tiha ona, dala barak hakarak hetan tratamentu iha sira-nia fatin maibé sira mós ta’uk katak kuandu sira hetan diagnósa ne’ebé mak refere pesoál saúde ka ema hirak iha ne’ebá mesak familia entaun susar la halimar atu sira buka tratamentu. Nia Dehan
Nia esplika tanba ne’e mak sira hili mai iha fasilidade saúde sira ne’ebé mak dook husi sira nian fatin pur ezemplu Dili, kuandu sira mai iha ne’e dala ruma fila buka fali hetan ona, ho nune’e mak provizoriumente Munisípiu Dili mak registu aas liu.
Diagnósa barak liu iha Dili, ida ne’e mós relasaun ho pasiente lubun ida ne’ebé ita haree katak sira nia kondisaun ne’ebé krítiku molok atu mai iha ne’e tanba ne’e mak barak liu pesoál saúde sira deside halo transferensia mai Dili atu nune’e bele hetan tratamentu espesializadu, iha fatin rua ida mak hahalok sira ne’ebé buka fasilidade saúde sira ne’ebé mak ema la bele hatene sira nia identidade i segundu mós iha kondisaun krítiku ita hatene barak liu mak subar mak moras nia sente todan tiha mak mai.
Reportajen: Estefánia Cardoso
Foto: Estefánia Cardo