Dili, 8 Setembru 2026 (Media Democracia) – Diretor Ezekutivu ONG HABADA (Hali Ba Dame), Abel Amaral, husu atu iha transparénsia no responsabilizasaun iha prosesu investigasaun kona-ba kazu rua ne’ebé akontese iha Aldeia Wetaba, Suku Beiseuk, Postu Administrativu Tilomar, Munisípiu Covalima, no envolve alegadamente membru husi instituisaun seguransa no intelijénsia.
Diretor Ezekutivu HABADA hateten katak kazu rua ne’e akontese iha períodu tinan rua, ida iha 2024 no ida iha 2026. Organizasaun ne’e konsidera importante atu autoridade kompetente fó klarifikasaun públika kona-ba prosesu investigasaun no responsabilizasaun, atu garante konfiansa komunidade ba instituisaun Estadu no sistema justisa.
“Kazu dahuluk akontese iha 1 Maiu 2024, bainhira membru Servisu Nasionál Intelijénsia Estratéjika (SNIE) alegadamente uza arma de fogo iha Aldeia Wetaba, no joven mane ho idade 24 sofre kanek grave. Vítima ne’e, tuir informasaun HABADA, hetan tratamentu iha Ospitál Suai antes transfere ba Hospital Nasionál Guido Valadares (HNGV) iha Dili.” Dehan Diretor Ezekutivu ONG HABADA Abel Amaral, (8/09/2026)
Diretor Ezekutivu ne’e afirma katak kazu ne’e to’o agora seidauk iha informasaun públika ne’ebé klaru kona-ba rezultadu investigasaun, akuzasaun formál, medida dixiplinár ka desizaun Ministériu Públiku. Organizasaun ne’e husu autoridade relevante atu fó sai estatutu atual husi prosesu ne’e.
“Kazu daruak akontese iha 24 Juñu 2026, bainhira vítima ho inisiál TC, ne’ebé fila husi Indonézia, lakon iha área Mota Masin, Aldeia Wetaba, Postu Administrativu Tilomar. Iha informasaun inisiál ne’ebé sirkula iha komunidade no mídia sosiál, vítima ne’e alegadamente hetan atake husi lafaek. Maibé, investigasaun ne’ebé hala’o husi Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), liuhusi Diresaun Servisu Investigasaun Kriminál (DSIK) no Komandu Munisípiu Covalima, lori ba linha investigasaun diferente.” nia relata
Nia esklarese tan iha 31 Agostu 2026, DSIK ezekuta mandadu kapturasaun no detensaun ne’ebé Tribunal Judisiál Primeira Instánsia Suai (TJPIS) fó sai. Suspeitu na’in-haat hetan kapturasaun, inklui membru na’in-tolu husi SNIE no membru ida husi Unidade Patrullamentu Fronteira (UPF). Hafoin primeiru interogatóriu, iha loron 2 no 3 Setembru 2026, tribunal determina medida koasaun prizaun preventiva ba suspeitu sira. Sira transfere ona ba Estabelesimentu Prizional Suai. Kazu ne’e rejista ho NUK 0016/26-CVSUI.
Dirertor ne’e mos subliña tan katak, Diretor DSIK, Superintendente-Xefe João Belo, konfirma katak investigasaun sei kontinua, inklui esforsu atu lokaliza vítima nia mate-isin, ne’ebé to’o agora seidauk hetan.
“HABADA konsidera katak prosesu investigasaun tenke kontinua ho independente, rigor no transparénsia, inklui buka evidénsia hotu-hotu ne’ebé bele ajuda autoridade judisiária determina responsabilidade kriminál tuir lei.” nia Informa
Abel Amaral hateten katak kazu rua ne’ebé akontese iha área jeográfika hanesan no envolve alegadamente ajente husi instituisaun seguransa no intelijénsia presiza hetan atensaun husi autoridade kompetente.
Tuir HABADA, situasaun ne’e levanta pergunta kona-ba supervizaun, komandu no kontrolu, no mekanizmu responsabilizasaun iha área fronteira.
Organizasaun ne’e mós destaca diferensa entre resposta ba kazu 2024 no kazu 2026. Iha kazu 2024, tuir HABADA, informasaun públika kona-ba prosesu investigasaun seidauk klaru, enkuantu iha kazu 2026 autoridade judisiária foti ona medida koasaun prizaun preventiva ba suspeitu na’in-haat.
HABADA konsidera katak falta informasaun públika kona-ba prosesu judisiál bele hamosu dúvida no hamenus konfiansa komunidade ba instituisaun Estadu. Tanba ne’e, organizasaun ne’e husu autoridade atu fó atualizasaun regular kona-ba prosesu, respeita nafatin prinsipiu presunsaun inocénsia no garante direitu hotu-hotu tuir lei.
HABADA husu atu kazu tiru iha 2024 revizaun ka fó sai informasaun kona-ba estatutu atual husi prosesu ne’e, inklui se investigasaun remata ona, se iha arkivamentu, ka se iha medida legal ne’ebé foti ona.
“Ba kazu omisídiu TC nian, HABADA husu atu investigasaun kontinua ho rigor, inklui esforsu atu lokaliza vítima nia mate-isin no determina faktu sira ne’ebé liga ho kazu ne’e.”nia esplika
Nia relata tan husu atu mekanizmu dixiplinár internu iha SNIE, F-FDTL no UPF-PNTL hala’o tuir prosedimentu no prinsipiu responsabilizasaun, sem prejudika prosesu judisiál.
HABADA mós apela ba Parlamentu Nasionál, Governu no Provedoria Direitus Umanus no Justisa (PDHJ) atu konsidera mekanizmu independente ida hodi monitoriza atividade intelijénsia no operasaun forsa fronteira, liuliu kona-ba alegasaun uza forsa ne’ebé la proporsionál no violasaun direitus umanus.
Iha parte seluk, HABADA husu komunidade iha Tilomar no Munisípiu Covalima atu simu informasaun husi fonte ofisiál no kredível, no evita espalha informasaun ne’ebé seidauk konfirma.
Diretor ne’e mos salienta katak pás no seguransa presiza bazeia ba respeitu ba lei no direitus umanus, no katak ajente hotu-hotu Estadu tenke responsabiliza tuir lei bainhira iha alegasaun kona-ba violasaun.
HABADA sei kontinua akompaña kazu sira ne’e, liuhusi halibur informasaun husi fonte oioin no komunidade, ho respeitu ba legalidade, étika no prosesu judisiál.
Reportajen :Tomás dos Santos
Foto : Tomás dos Santos
