Dili, 30 Outubru 2026 (Média Democracia) – Projetu Coffee and Agroforestry Livelihood Improvement Project (CALIP), ne’ebé implementa husi tinan 2022 to’o 2026, remata ona nia faze inisiál. Maski nune’e, apoiu ba dezenvolvimentu setór kafé iha Timor-Leste sei kontinua to’o tinan 2030, liuhusi finansiamentu adisionál ho montante US$ 4,9 millaun, atu hasa’e produsaun kafé, hadi’a moris agrikultór sira no promove dezenvolvimentu agrofloresta sustentável.
Sekretáriu Estadu Peska (SEP), Domingos da Conceição dos Santos, hatete workshop ne’e realiza atu fahe informasaun no rezultadu kona-ba implementasaun projetu CALIP, ne’ebé hahú iha tinan 2022 no remata iha tinan 2026. Enkontru ne’e mós sai oportunidade atu entrega ekipamentu sira ne’ebé projetu uza durante operasaun iha terrenu ba ekipa téknika sira.
“Workshop ne’ebé ita realiza ohin ne’e liga ho remata projetu CALIP, ne’ebé implementa husi tinan 2022 to’o 2026. Tanba ne’e, enkontru ida-ne’e organiza atu fahe informasaun no rezultadu projetu nian, no iha tempu hanesan entrega ekipamentu sira ne’ebé uza iha programa CALIP ba ema sira ne’ebé hala’o atividade iha terrenu,” dehan Sekretáriu Estadu Peska, Domingos da Conceição dos Santos, ba jornalista sira durante workshop ne’e iha Comoro.
Nia esplika projetu CALIP nia objetivu mak dezenvolve setór kafé iha Timor-Leste, liuliu iha munisípiu ne’en, hanesan Aileu, Likisá, Ermera, Manufahi, Ainaro no Bobonaro.
“Projetu ne’e foka atu dezenvolve setór kafé hodi hadi’a kondisaun moris agrikultór sira, liuliu sira ne’ebé kuda kafé. Projetu CALIP implementa iha munisípiu ne’en, mak Aileu, Likisá, Ermera, Manufahi, Ainaro no Bobonaro,” nia dehan.
Maski implementasaun projetu CALIP nia faze inisiál remata ona iha tinan 2026, apoiu ba setór kafé sei kontinua to’o tinan 2030. Kontinuasaun ne’e sei hetan apoiu liuhusi finansiamentu adisionál US$ 4,9 millaun durante tinan haat, atu kontinua apoia atividade kuda kafé no dezenvolve atividade sira seluk ne’ebé relasiona ho setór ne’e.
Iha parte seluk, Diretór Nasionál Banku Dezenvolvimentu Aziátiku (ADB), Artur Andgsiar, hato’o agradeseimentu ba Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta (MALFF) tanba lideransa no esforsu ne’ebé hala’o durante implementasaun projetu CALIP.
Nia mós hato’o apresiasaun ba Governu Japaun no parseiru hotu-hotu ne’ebé kontribui ba susesu projetu ne’e.
“Hau hakarak hato’o agradeseimentu sinseru husi ADB ba Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta tanba organiza workshop importante ida-ne’e no tanba nia lideransa forte durante implementasaun Projetu Hadia Moris Kafé no Agrofloresta, ka CALIP. Hau mós hakarak rekoñese apoiu valiozu husi Governu Japaun no kompromisu parseiru hotu-hotu ne’ebé kontribui ba susesu projetu nian,” nia afirma.
Artur Andgsiar hatete workshop ne’e fó oportunidade importante atu halo avaliasaun ba rezultadu ne’ebé alkansa ona, aprende lisaun husi implementasaun projetu no identifika prioridade sira atu garante sustentabilidade no impaktu kontinua husi investimentu iha setór kafé Timor-Leste nian.
Nia mós hatutan iha semana kotuk, ADB hetan oportunidade atu partisipa iha vizita kampu hamutuk ho lideransa MALFF, autoridade lokál, ekipa téknika no komunidade agrikultór sira, atu haree diretamente progresu produsaun kafé iha terrenu.
“Objetivu sira-ne’e mak sai sentru workshop ida-ne’e nian. Iha semana kotuk, ADB iha priviléjiu atu partisipa iha vizita kampu hamutuk ho lideransa MALFF, autoridade lokál, ekipa téknika no komunidade agrikultór sira iha área produsaun kafé nian. Vizita sira-ne’e fó oportunidade valioza atu rona diretamente husi agrikultór sira no observa progresu ne’ebé alkansa ona iha terrenu,” nia dehan.
Nia kontinua esplika esperiénsia husi implementasaun CALIP hatudu lisaun importante ida, katak dezenvolvimentu setór kafé la’ós foka de’it ba aumentu produsaun, maibé mós ba hametin reziliénsia, promove sustentabilidade ambientál, kria oportunidade ekonómika no garante benefísiu dezenvolvimentu nian to’o ba membru hotu-hotu iha komunidade rurál.
Tuir nia, futuru indústria kafé Timor-Leste nian depende mós ba kapasidade atu envolve no inspira joven sira. Ho apoiu ba joven sira iha área koñesimentu, abilidade, inovasaun no oportunidade ekonómika ne’ebé viável, agrikultura no agronegósiu bele sai dalan atrativu ba jerasaun tuirmai.
Tanba ne’e, investimentu ba joven sira konsidera nu’udar investimentu importante atu hametin kompetitividade no sustentabilidade setór kafé Timor-Leste nian iha prazu naruk.
Nia afirma katak ADB sei kontinua komprometidu atu apoia dezenvolvimentu setór kafé, tanba rezultadu husi projetu CALIP hatudu progresu pozitivu. ADB mós sei kontinua hametin parseria ho MALFF no parseiru sira seluk liuhusi finansiamentu adisionál.
“ADB kontinua komprometidu atu apoia objetivu sira-ne’e. Ami hetan motivasaun husi rezultadu no lisaun sira ne’ebé mosu husi CALIP, no kontente atu kontinua ami-nia parseria ho MALFF no parseiru sira seluk bainhira atividade sira avansa liuhusi finansiamentu adisionál. Faze tuirmai ne’e aprezenta oportunidade la’ós de’it atu konsolida realizasaun sira ne’ebé alkansa ona, maibé mós atu hametin produtividade, reziliénsia hasoru mudansa klimátika, oportunidade merkadu no partisipasaun inkluziva iha kadeia valór kafé nian,” nia konklui.
Reportajen: Octaviana da Costa
Foto: Octaviana da Costa
