Dili, 21 Abril 2026 (Media Democracia)-Estudante Universitáriu Timor-Leste (EUTL) realiza komunikadu imprensa hodi kontinua izije ba Tribunál atu bele interfere ka rezeita reklamasaun PDHJ nian, komunikadu imprensa ne’e realiza iha Kampus central UNTL iha loron segunda-feira semana ne’e (20/04/20206).
Portavóz Natalicio Nunes hateten komunikadu imprensa ida ne’e EUTL hakarak informa ba públiku ligadu ho reklamasaun ne’ebé PDHJ rasik reklama ba iha tribunál rekursu husu deklara nulidade katak akorda revolusaun lei Pensaun mensál Vitalisia ne’e la vale buka laiha efeitu husi asaun ne’e, EUTL rezume ka deskonfia katak PDHJ provedoria Direitus Humanus.
“liu husi provedor Sr. Virgilho da Silva Guterres “Lamukan” parese provedor rasik iha familia ruma ne’ebé maka benefísiariu direita no ativa ba iha lei pensaun mensál vitalisia, iha sorin seluk karik sira halo promesa ba malu ka benefisiáriu ka sira promesa ba nia atu selu nia tanba ne’e mak nia duni bebeik lei Pensaun Mensál Vitalisia, lei ida ne’e mak povu hotu-hotu lakoi atu eziste tan ona, maibé PDHJ kontinua husu Tribunál atu deklara unidade katak akordu refere la vale tanba ne’e hanesan ita hotu hatene katak iha 26 fulan Março liu ba Tribunal hatun ona akordu hodi deklara katak remulgasaun Lei Pensaun Mensál Vitalisia ne’e konstituisionál ka viola ona Konstituisaun.” Hateten Natalizio Nunes iha Kampus Central UNTL
Portavós hatutan depois deklara tiha akordu refere iha Dia 9 de April PDHJ liuhusi provedór direitus humanu rasik Sr. Virgilho hatan ba reklamasaun iha tribunál rekursu husu atu tribunál tenke deklara nulidade, katak akordu la iha efeitu ka la prodúz efeitu entaun akordu refere la vale, karik tribunál rekursu deklara nulidade maka implika diretamente ba iha Remogasaun ba lei pensaun mensál vitalisia, no iha posibilidade boot Parlamentu no Governu nafatin kria kondisaun no atribui fila fali direitu sira ba iha ex-benefisiáriu sira.
“Tanba ne’e mak ohin ami hakarak fo sai ba públiku, katak PDHJ nudar instituisaun independente ne’ebé maka hatuur kedas iha ita nia konstituisaun ne’ebé mai ho nia papel ida atu defende direitus humanus rua, atu hamate boa Governasaun, agora PDHJ koalia kona ba defende direitus humanus osan ne’ebé mak osan estadu nian, osan povu nian sulin de’it ba grupu ida rua PDHJ kontinua defende tanba ne’e maka pergunta ba PDHJ, atu defende direitus humanus ho modelu ida oinsá sera ke osan ne’e la aloka ba Setór reprodutiva ba eskola sira no seluk tan ida ne’e mak EUTL konsidera katak violasaun direitus humanus ne’ebé iha ita nia rain agora tuir lolos PDHJ tenke defende ida ne’e, osan ne’e tenke hamate, Pensaun Mensal Lei Vitalista ne’e tenke hamate par osan sira ne’e aloka ba ema hotu-hotu tanba riku soin Timor nian iha rai okos no iha rai leten tenke uza ba interese nasionál, tuir lolos PDHJ tenke defende tanba ida ne’e mak violasaun direitus umanus tanba estadu la organiza nia kapasidade atu hakonu nesesidade sidadaun nian PDHJ koalia kona ba Boa Governasaun, agora ita haree relatóriu husi banku mundiál hatete katak tinan lima mai tan ita nia osan hotu ona agora PDHJ atu defende Boa governasaun no ho modelu ida oinsá tanba ne’e EUTL ho povu hanoin katak ida ne’e lalos” Dehan portavóz EUTL
Komunikadu imprensa ne’e EUTL hakarak husu PDHJ ba oin labele halo tan ida ne’e, tanba depois reklamasaun ne’e ba tiha hakarak husu ba tribunál atu bele rezeita ka interfere reklamasaun PDHJ nian karik tribunál la deklara saida mak povu no EUTL nia hakarak mak sei halo asaun hasoru tribunál no kuandu asaun mosu saida mak akontese tenke simu.
Iha fatin hanesan EUTL, Bonifacio Abi aprezenta testu, husi presaun politika povu maubere nian liuhusi istrumentu akademiku EUTL mak Parlamentu Nasionál aprezenta projetu Lei Nú.11 ne’ebé aprezenta iha plenária PN pasa ho umanidade, votu afavór 62, abstensaun no kontra zero, projetu ne’e nia koteúdu maka revolga ka halakon totál, sein extensaun ba pensaun vitalísia ba eís-deputadu no eís-Titulár Órgaun Soberania sira. Ikusmai, Prezidente Repúblika promulga ona lei foun ne’e hodi halakon totál ona pensaun mensál vitalísia no direitu regalia sira seluk, no publika ona iha jornál Repúblika liuhusi Lei N.° 7/2025,29 fulan setembrru.
“Hafoin de PR promulga, mosu kedas ex-benefisiáriu sira kompostu husi ex-deputadu, ex-membru governu no ex-titúlar orgaun soberanu sira seluk hamutuk nain tolunulu kon-kali-kong, sukit-lia no bobar -lia hamutuk ho provedoria dos Direitus Humanus no Justisa-PDHJ mak husu fiskalizasaun abstrata susesiva ba Tribunál rekursu hodi deklara inkonstituisionalidade ba lei ne’ebé halakon pensaun mensál vitalísia no direitu regalia sira seluk. Maibé, ho TR nia konxiénsia ne’ebé pro povu maubere, rekoñese masa populár nia luta no komprende muito bem kompleksidade problema ka rai-naruk fiskál ne’ebé povu maubere agora dadaun hasoru. No tuir duni K-RDTL hein konformidade artigu 118.° ne’ebé mostra katak “Tribunál sira maka órgaun soberania ho kompeténsia atu hala’o justisa hodi povu nia naran”. Ho epígrafe ida-ne’e hateten ba ita katak, tribunál ezerse duni justisa bazeia ba povu nia interese ba realidade objetivu ne’ebé povu hasoru einespesifikamente revogasaun LPMV. Ho nune’e, maka ikus mai tribunál Rekursu deklara liuhusi nia akordasaun katak, revogasaun ba LPMV ne’e konstituisionalidade ho nia fundamentu sira bazeia konstituisaun, nomós ho aproximasaun sosiál, ekonomia no polítika ne’ebé oras ne’e povu ki’ik no kbi’it laek enfrenta. Aproximasaun TR nian nune’e, tanba ita hare’e husi perspetiva sosiolojia direitu nian katak, sosiedade ne’e moris dinámika husi aspetu sosiál, ekonomia, polítika kultura maka lei mós tenki dinámika, se lei la dinámika maka lei ne’e rasik sei koloniza nia sosiedade ne’e rasik.
Nia salient tan katak PDHJ nia papel mak atu defende boa governasaun, direitus humanus no justisa ba povu maioria, la’os minoria elite, objetivu estadu ne’ebé hatúr iha konstituisaun RDTL katak, estadu sosiál ba nia isin no ba klamar, la’os ba harii sosiedade ba elite minoria, no EUTL husu mós ba tribunál rekursu ne’ebé hala’o mós funsaun tribunál supremu justisa (STJ) nian iha Timor-leste perante artigu 164.° Nú.2 K-RDTL katak, mantein akordu ne’ebé fó sai ona antes, hakarak husu ba orgaun soberania sira hanesan presidente repúblika, parlamentu nasionál no governu katak, akordu tribunál rekursu nian nudar apelu jurídiku ida ba ita bo’ot sira, atu orgaun soberania tolu ne’ebé temi liubá tenki hatán ho polítikas públikas ne’ebé signifikativu no pro povu maubere liuhusi investimentu ba setór vitál sira hanesan edukasaun, agrikultura, turizmu, saúde, infraestrutura bázika no seluk tan ne’ebé inrelasaun direita ba povu maubere nia moris diak.
Reportajen: Estajiada Julian/ Estajiada Bakhita
Foto: Estajiada Bakhita