Dili, 18 Agostu 2026 (Media Democracia) – Governu Timor-Leste, liuhusi Sekretaria Estadu Igualdade, hamutuk ho Instituto Nasional Estatístika Timor-Leste, I.P. no Nasaun Unidas (UN) iha Timor-Leste, lansa Perfil Jéneru Munisipál, nu’udar instrumentu importante atu identifika lakuna no dezafiu jéneru iha munisípiu sira, determina prioridade investimentu, no haforsa planeamentu, dezenvolvimentu polítika, orsamentasaun, prestasaun servisu no monitorizasaun ne’ebé responsivu ba jéneru.
Tuir Sekretária Estadu Igualdade, Elvina Sousa Carvalho, Governu, liuhusi Sekretaria Estadu Igualdade, servisu hamutuk ho Institutu Nasionál Estatístika Timor-Leste, I.P. (INETL), ho apoiu tékniku husi UN Women, hodi finaliza Perfil Jéneru Munisipál ne’ebé ohin lansa ona.
“Perfil ida-ne’e importante atu determina prioridade investimentu no haforsa planeamentu, dezenvolvimentu polítika, orsamentasaun, prestasaun servisu no monitorizasaun ne’ebé responsivu ba jéneru. Dadus sira-ne’e sei guia ami atu hasa’e asesu feto sira ba edukasaun no oportunidade servisu sira ne’ebé disponivel. Liuhusi dadus ne’e, ami bele halo intervensaun ba grupu sira ne’ebé sai alvu,” dehan Elvina Sousa Carvalho ba jornalista sira iha Hotel Timor, Dili, Tersa-feira (18/08).
Nia hateten katak dokumentu ofisiál ne’e iha relevánsia boot ba ajenda dezenvolvimentu no desentralizasaun iha Timor-Leste, tanba fornese evidénsia prátika ba munisípiu no instituisaun nasionál sira atu identifika lakuna no dezafiu sira iha área jéneru.
“Liuhusi dadus ne’e, ita bele halo planu. Dadus sira-ne’e sai baze atu dezenvolve polítika no programa sira ne’ebé di’ak liután no responde ba nesesidade komunidade,” nia dehan.
Iha parte seluk, Prezidente Institutu Nasionál Estatístika Timor-Leste, Elias dos Santos Ferreira, hateten katak Perfil Jéneru Munisipál ne’e lansa tanba INETL servisu hamutuk ho Sekretaria Estadu Igualdade, ho apoiu tékniku husi UN Women, hodi finaliza perfil ba kada munisípiu.
“Relatóriu ne’e parte husi dadus Sensu Uma-Kain nian. Ohin ita lansa Perfil Jéneru Munisipál ba kada munisípiu, no depois sei entrega ba Ministériu Administrasaun Estatál atu bele públika iha portál,” dehan Elias dos Santos Ferreira.
Nia mós hateten katak perfil ida-ne’e sei sai referénsia importante ba instituisaun sira atu uza dadus iha prosesu planeamentu, inklui iha diskusaun no preparasaun Orsamentu Jerál Estadu (OGE) 2027.
Enkuantu ne’e, Reprezentante UN Women iha Timor-Leste, Amy Nishtha Satyam, hateten katak Perfil Jéneru Munisipál ne’e importante tanba diferensa no dezafiu jéneru iha área hanesan edukasaun, empregu, nutrisaun, responsabilidade kuidadu no asesu ba servisu sira bele diferente tuir kontestu munisípiu ida-idak.
“Diferensa sira iha edukasaun, empregu, nutrisaun no responsabilidade kuidadu hatudu katak asesu ba servisu sira presiza planeamentu no investimentu ne’ebé bazeia ba kontestu lokal,” dehan Amy Nishtha Satyam.
Nia subliña katak estatístika la’ós de’it númeru ka relatóriu, maibé tenke sai instrumentu atu orienta ministériu no instituisaun relevante sira iha prosesu foti desizaun no dezenvolve programa sira.
“Hau hein katak dadus ne’ebé ita lansa ohin sei sai importante, la’ós de’it ba área jéneru, maibé mós ba Ministériu Administrasaun Estatál no ministériu relevante sira seluk,” nia dehan.
Nia enkoraja ministériu no instituisaun relevante sira atu uza dadus ne’ebé produz liuhusi Perfil Jéneru Munisipál, hodi garante katak dadus sira-ne’e la remata de’it nu’udar relatóriu, maibé uza duni nu’udar baze ba planeamentu no investimentu.
“Hanesan parseiru dezenvolvimentu, ami tenke promove utilizasaun dadus ne’ebé ita produz. Ida-ne’e la’ós de’it relatóriu ida, maibé mós hanesan asesoria atu hatudu saida maka presiza ita halo iha planeamentu no investimentu, tuir kontestu no realidade moris feto sira ne’ebé diferente iha munisípiu ida-idak,” nia dehan.
Amy Nishtha Satyam mós subliña katak esforsu atu dezenvolve dadus no perfil sira tenke kontinua, tanba Perfil Jéneru Munisipál la’ós pontu ikus, maibé sai baze ba asaun no dezenvolvimentu dadus sira iha futuru.
“Nune’e, ita presiza kontinua hametin evidénsia sira. Hau hatene katak perfil foin-sa’e nian mós dezenvolve hela. Ami lakohi atu ezersísiu ida-ne’e para de’it iha Perfil Jéneru Munisipál,” nia hakotu
Reportajen : Joaninho / Lourenco
Foto : Lourenco
