Dili, 19 Novembru 2026 (Média Democracia) – Rede Feto Timor-Leste hamutuk ho movimentu feto sira iha Timor-Leste prepara asaun konjunta durante loron tolu, hahú husi 20 to’o 23 Novembru 2026, atu kondena no ezije justisa ba kazu omisídiu ne’ebé feto joven Palomita Gusmão Guterres sai vítima, ne’ebé akontese iha loron 18 Novembru 2026, iha Tasi-Tolu, Suku Comoro, Postu Administrativu Dom Aleixo, Munisípiu Dili.
Prezidente Rede Feto Timor-Leste, Zélia Fernandes, hatete Rede Feto no movimentu feto sira halibur hamutuk nu’udar reprezentante hosi movimentu advokasia ne’ebé hanaran “Voice of Justice”. Grupu ida-ne’e la’ós de’it kompostu hosi membru Rede Feto, maibé inklui mós parseiru sira ne’ebé iha kompromisu atu hametin kampaña kontra violénsia hasoru feto no labarik feto.
“Movimentu ida-ne’e bolu malu atu halibur no diskute hamutuk kona-ba saida mak ita bele halo hodi responde ba kazu ida-ne’e. Tanba kazu ne’e grave tebes no sai hanesan akontesimentu ida ne’ebé tenke lori ita hotu atu foti asaun konkreta,” dehan Zélia Fernandes, iha konferénsia imprensa ne’ebé hala’o iha Salaun Alfela, Vila Verde, Dili, Kinta-feira (19/11).
Nia kontinua esplika, durante sorumutu ne’e, movimentu feto sira hato’o preokupasaun kona-ba violénsia ne’ebé kontinua akontese iha sosiedade, maski ona iha kampaña, sosializasaun no advokasia oioin ne’ebé organizasaun sira hala’o.
“Maski movimentu no organizasaun ida-idak halo ona kampaña no advokasia, maibé ita kontinua haree violénsia akontese. Tanba ne’e, liuhosi movimentu konjunta ne’e, ita ezije atu fó atensaun sériu ba esforsu atu hapara violénsia hasoru feto, labarik feto no ema vulnerável sira seluk iha ita-nia sosiedade,” nia dehan.
Zélia mós haktuir, buat ne’ebé preokupa liu mak sosiedade kontinua ignora violénsia ne’ebé akontese iha sira-nia sorin, maski vítima sira dala barak buka tulun.
“Kazu Palomita nian hatudu momoos ba públiku katak, bainhira vítima ne’e husu tulun, sosiedade ne’ebé hamriik besik no haree situasaun ne’e la fó resposta. Ita presiza hanoin fila-fali kona-ba responsabilidade sosial atu la husik violénsia akontese iha ita-nia oin,” nia haktuir.
Nia afirma, Rede Feto no movimentu feto sira kondena atitude nonook no indiferensa hosi sosiedade ne’ebé ignora sofrimentu vítima sira. Tanba ne’e, movimentu ne’e mós diskute ona ideia atu halo sensibilizasaun ba públiku, liuliu ba autoridade kompetente sira, atu kumpre sira-nia responsabilidade iha prestasaun asisténsia no protesaun ba vítima sira, tuir Konstituisaun no lei ne’ebé vigora.
Tuir Zélia, movimentu feto sira prepara asaun prinsipál tolu, ne’ebé sei hala’o hahú husi loron 20 to’o 23 Novembru 2026.
“Ita sei submete petisaun ba órgaun kompetente sira atu konsidera ho urjénsia kazu ida-ne’e, inklui kazu sira seluk ne’ebé seidauk hetan resposta adekuada. Aban ita sei hahú marsa hosi Jardim 5 de Maio no termina iha Jardim Lecidere, hodi halo reflesaun no sensibiliza sosiedade tomak atu hamutuk kontra violénsia hasoru feto, joven no grupu vulnerável sira,” nia esplika.
Nia aumenta katak, iha kalan tuir mai, movimentu ne’e sei realiza atividade simbólika sunu lilin nu’udar forma atu fó omenajen ba vítima sira no hatudu solidariedade ba família sira. Enkuantu, iha Segunda-feira, movimentu ne’e sei entrega petisaun ho ezijénsia sira ba órgaun kompetente.
Iha parte seluk, reprezentante hosi Feto Potensiál, Bela Gailos, afirma movimentu feto no Rede Feto Timor-Leste sei hahú sira-nia atividade iha loron 20 Novembru, tuku 04:00 dadeer, ho durasaun durante loron tolu.
Bela dehan , kazu omisídiu ne’ebé akontese ba Palomita la’ós kazu ida-ne’ebé tenke haree nu’udar akontesimentu isoladu, tanba violénsia hasoru feto kontinua akontese iha sosiedade.
“Palomita la’ós vítima dahuluk, no karik ita la foti responsabilidade hamutuk, sei iha vítima seluk tan iha futuru. Ita tenke husik ona hahalok ne’ebé normaliza violénsia iha uma laran no iha komunidade. Autór sira ne’ebé halo krime la’ós mai hosi fatin ida-ne’ebé dook, maibé mai hosi ita-nia sosiedade no família rasik. Tanba ne’e, ita hotu tenke foti responsabilidade atu hapara hahalok ida-ne’e,” dehan Bela Gailos.
Nia mós ezije Estadu no Governu atu revee no hametin implementasaun lei sira, hodi garante katak ema hotu-hotu hetan protesaun, liuliu feto no labarik feto sira ne’ebé vulnerável ba aktu violénsia.
“Ita labele hein to’o feto haat, lima ka rihun ida mak mate foin ita foti asaun. Vítima ida de’it mós sufisiente atu ita hotu-hotu komesa responde no foti medida konkreta hodi hapara violénsia,” nia dehan.
Bela mós apela ba komunidade, joven, feto no mane sira, inklui ema sira ne’ebé iha influénsia no rekursu, atu partisipa iha asaun konjunta ne’e hodi kontribui ba mudansa iha sosiedade.
Nia afirma katak, violénsia hasoru feto labele kontinua sai parte hosi moris loroloron iha Timor-Leste, tanba sidadaun hotu-hotu iha responsabilidade atu harii sosiedade ne’ebé respeita ema nia direitu no moris iha dame.
“Timor-Leste sempre deklara an nu’udar nasaun demokrátika, no tanba ne’e ita presiza hatudu valor sira-ne’e liuhosi hahalok no asaun konkreta. Mudansa ne’e la’ós responsabilidade ema ida nian, maibé responsabilidade ita hotu-hotu nian,” nia afirma.
Reportajen: Octaviana da Costa
Foto: Octaviana da Costa
