ANCT-TL Preokupa Ho Transasaun Sigaru Illísitu No Produtu Tabaku Foun Marka ASSKHA

Dili, 22 Maiu 2026 (Media Democracia)– Aliansa Nasional Kontrolu Tabaku Timor-Leste (ANCT-TL) konsidera Timor-Leste hasoru dezafiu bo’ot iha saúde públiku, nu’udar konsekuénsia prevalénsia husi mortalidade no moras sa’e makas liu-liu ba moras la hada’et sira.

Diretór Ezekutivu Aliansa Nasionál Kontrolu Tabaku, Sancho Fernandes afirma  konsidera Timor-Leste hasoru dezafiu bo’ot iha saúde públiku, nu’udar konsekuénsia prevalénsia husi mortalidade no moras sa’e makas.

“Hanesan kroniku respiratoriu, atakasaun fuan, stroke ka isin sorin maten, diabetes melitus, hipertensaun, kankru ho moras renal, dadus hatudu prevalensia moras ka admisaun ba moras hirak ne’e liu 30.000 pasiente kada tinan, taxa mortalidade mos a’as hahu kedan husi tinan 2012.” Dehan Diretór Ezekutivu Aliansa Nasionál Kontrolu Tabaku, Sancho Fernandes liuhusi nia konferénsia iha Edifísiu ANCT-TL Bairo-Pite sexta ne’e

Diretór ANCT-TL hatete taxa mortalidade ne’e sa’e ba bebeik hahú husi tinan 2019, ne’ebé hatudu mortalidade 45% husi taxa mortalidade ba moras hotu no iha tinan 2024 taxa mortalidade sa’e ba 53%, husi total ne’e 23% mak timor-oan sira ne’ebe mate ho idade sedu ka produtivu (WHO NCD Monitor Report 2024).

Nia dehan situasaun hirak ne’e sientifikamente akontese tanba fatores risku sira hanesan ho fatores seluk.

“Relativu ba instilu moris ne’ebé la saudavel, hanesan Fuma tabaku a’as 40.5%, Uza alku 45.4%, han hahan la saudavel, menus atividade fizíku no stresse ne’ebé la jere ho di’ak no falta toba ka deskansa.” Dehan Nia

Tanba ho fatores risku metabolismu sira ne’ebé la hetan tratamentu sedu hanesan, obiesidade, tensaun, ran midar ho kolestrol a’as.

Aliansa Nasional Kontrolu Tabaku durante hala’o knaar tinan 10, observa katak dezafiu sira relasiona ho kontrolu tabaku nian balun governu fó ona solusaun maibé dezafiu seluk kontinua akontese laiha intervensaun kompreensivu.

“Hanesan transasaun sigaru illisitu ho kuantidade a’as kontinua hatama illegalmente husi fronteira tasi ho rai maran nasaun vizinho Indonézia no fa’an kuaze husi entidade operadór ekonómiku sira ho presensa produtu tabaku foun ho Marka ASSKHA.”nia informa

Diretór ezekutivu ne’e dehan Tabaku marka ASSKHA ne’ebé komersialija husi entidade religioju balun, inklui operadores ekonomiku ba publiku labarik-inan isin rua, ema sira ho moras no seluk tan ne’ebé komsumu ho presepsaun katak sigaru ne’e saudavel ka bele kura sira-nia moras laran.

Aleinde ne’e sigaru ho marka ASSKHA importa mai timor-Leste la tuir standarizasuan dekretu lei nu 14/2016 tanba ne’e ANCT husu ba governu Timor-Leste atu Reforsa kontrolu iha fronteira.

 “Di’ak liu penalize aktu hatama sigaru illegal mai Timor-Leste hodi eduka komunidade sai sivilizadu liu.” Sancho adianta

ANCTL-TL husu mós ba autoriedade Inspesaun sira tuir dekretu lei ho PNTL kontinua realija inspesaun regularmente ba tabaku illisitu ne’ebé komersializa iha teritoriu Timor laran.

“Husu ba Ministeriu ne’ebé tutela ba asuntu Komersiu no Ekonómia atu sosializa dekretu lei nu 14/2016 regime kontrolu tabaku ho lei sira seluk ne’ebé relative ba operadores ekonómia hodi fó koñesimentu ba sira, hodi proteze sira nia negosiu  husi selu koima ho lakon rendimentu 4.” Dehan Nia

Aleinde ne’e nia rekomenda ba Ministeriu saúde atu halo teste laboratoriu ba sigaru ASKKHA hodi fo provas ba komunidade atu prevene konsekuénsia negativu saúde publiku nian ne’ebé bele fo todan ba estadu no povu iha futuru.

 

Reportájen: Estefánia Cardoso

Foto: Estefánia Cardoso

Tinggalkan Balasan

Alamat email Anda tidak akan dipublikasikan. Ruas yang wajib ditandai *