Díli, 16 Setembru 2026 (Média Democracia) – Forum ONG Timor-Leste (FONGTIL), ho apoiu finanseiru husi Governu Timor-Leste liuhusi Gabinete Apoiu Sosiedade Sivíl, realiza Semináriu Nasionál ba organizasaun sosiedade sivíl husi munisípiu 12, inklui Rejiaun Administrativa Espesiál Oe-Cusse Ambeno (RAEOA), ho tema “Sensibilizasaun ASEAN kona-ba Promosaun Direitus Umanus, Promosaun Advokasia Konjunta no Dezenvolvimentu Organizasaun Sosiedade Sivíl iha Timor-Leste.”
Diretór Ezekutivu Gabinete Apoiu Sosiedade Sivíl, Joaquim da Costa Freitas, hatete FONGTIL sai hanesan parseiru estratéjiku ba IX Governu Konstitusionál. Tanba ne’e, Gabinete Apoiu Sosiedade Sivíl fó apoiu finanseiru ba FONGTIL atu hametin kapasidade organizasaun sosiedade sivíl iha Timor-Leste.
Nia hatete apoiu ne’e mós inklui esforsu atu reativa Fórum Sosiedade Sivíl CPLP no fasilita partisipasaun organizasaun sosiedade sivíl Timor-Leste iha eventu rejionál sira ne’ebé ASEAN organiza.
“FONGTIL hanesan parseiru estratéjiku IX Governu Konstitusionál. Tanba ne’e, Gabinete Apoiu Sosiedade Sivíl fó apoiu finanseiru atu hametin organizasaun sosiedade sivíl iha Timor-Leste. Gabinete Apoiu Sosiedade Sivíl hamutuk ho FONGTIL mós apoia esforsu atu reativa Fórum Sosiedade Sivíl CPLP no fasilita partisipasaun sosiedade sivíl iha eventu sira ne’ebé ASEAN organiza,” nia hatete ba jornalista sira iha Salaun UCT, Balide, Kuarta-feira (16/09).
Nia haktuir katak konferénsia ASEAN sei realiza iha Filipina iha fulan sira tuirmai. Tanba ne’e, semináriu ne’e konvida mós oradór internasionál, inklui Geral Joseph, ne’ebé antes ne’e lidera ASEAN People’s Forum, atu fahe esperiénsia kona-ba partisipasaun sosiedade sivíl iha mekanizmu no eventu ASEAN.
“Workshop ne’e konvida oradór Geral Joseph, ne’ebé uluk lidera ASEAN People’s Forum, atu fahe esperiénsia ba membru organizasaun sosiedade sivíl iha Timor-Leste, atu sira bele kontinua ativu liután iha eventu sira ne’ebé ASEAN organiza,” nia hatete.
Joaquim da Costa Freitas mós husu ba membru organizasaun sosiedade sivíl husi munisípiu 12 inklui RAEOA atu aproveita oportunidade ne’e hodi aumenta koñesimentu no kapasidade liuhusi esperiénsia husi formadór sira.
Nia hatete Timor-Leste hanesan membru foun ASEAN sei hasoru oportunidade no dezafiu oioin. Tanba ne’e, organizasaun sosiedade sivíl presiza prepara-an no hametin koneksaun ho organizasaun sira husi nasaun membru ASEAN, inklui Filipina, Malásia no Tailándia.
Iha parte seluk, Diretór Ezekutivu FONGTIL, Inocénsio de Jesus Xavier, hatete katak parceria entre Governu no sosiedade sivíl importante tebes atu asegura partisipasaun Timor-Leste iha ASEAN, liuliu depois Timor-Leste sai ona membru plenu organizasaun rejionál ne’e.
Nia hatete FONGTIL iha esperiénsia servisu ho ASEAN liuhusi partisipasaun sosiedade sivíl, inklui ASEAN People’s Forum, ne’ebé hahú ona iha Timor-Leste desde tinan 2005.
“Depois iha tinan kotuk Timor-Leste sai ona membru plenu ASEAN, ita iha vizaun foun ba ASEAN. ASEAN iha pilar lima ne’ebé sentrál, tanba ne’e ita presiza atualiza no sensibiliza fali ita-nia an kona-ba ASEAN,” nia hatete.
Nia esplika semináriu ne’e importante atu prepara membru ONG sira husi munisípiu 12 inklui RAEOA, antes sira partisipa iha konferénsia komunidade ASEAN iha Filipina.
“Antes ita desloka ba ne’ebá, ita halo sensibilizasaun ba membru ONG sira ne’ebé mai husi munisípiu 12 inklui RAEOA, atu bainhira sira fila ba sira-nia fatin, sira bele kontinua fahe no divulga informasaun ba komunidade sira,” nia haktuir.
Inocénsio mós hatete katak iha Díli, FONGTIL envolve xefe suku sira tanba sira hanesan lider komunidade ne’ebé bele fahe informasaun relevante kona-ba ASEAN ba komunidade.
Nia hatete informasaun ne’e inklui pilar seguransa, ekonomia, konektividade, rekursu umanu no área sira seluk. Maibé, iha semináriu ne’e, FONGTIL fó atensaun espesífika ba asuntu direitus umanus.
“Direitus umanus tenke kontempla iha pilar no plataforma ASEAN nian. Ita la ko’alia de’it kona-ba ekonomia, seguransa no konektividade, maibé ita labele ignora direitus umanus. Direitus umanus importante tebes,” nia hatete.
Nia haktuir katak Timor-Leste, hanesan membru ASEAN, presiza promove prinsípiu direitus umanus, respeitu mútu no protesaun ba direitus umanus iha kontextu rejionál.
Reportajen: Pedrito dos Santos
Foto: Pedrito dos Santos
