Díli, 17 Setembru 2026 (Média Democracia) – Prezidente Repúblika (PR) José Ramos-Horta ohin simu vizita Koordenadór ONU iha Timor-Leste, Bunmi Balogun, iha Palásiu Prezidensial Nicolau Lobato, Bairro Pité, atu diskute kona-ba preparasaun no prioridade Timor-Leste nian ba partisipa iha Asembleia Jerál Organizasaun Nasaun Unidas (ONU) ba sesaun 81.
Koordenadór ONU iha Timor-Leste, Bunmi Balogun, hatete katak nia enkontru ho PR José Ramos-Horta atu ko’alia kona-ba enkontru no atividade sira ne’ebé Prezidente sei partisipa durante Asembleia Jerál ONU iha Nova Iórke.
“Nune’e, ami ko’alia kona-ba enkontru sira ne’ebé nia sei hala’o, liuliu enkontru prioritáriu ho Sekretáriu-Jerál ONU kona-ba mudansa klimátika no tranzisaun justu, no kompromisu Timor-Leste nian iha área hirak-ne’e. Ami mós ko’alia kona-ba reforma jerál ONU ne’ebé sei iha hela prosesu,” dehan Bunmi Balogun ba jornalista sira iha Palásiu Prezidensial Nicolau Lobato, Bairro Pité, kuarta-feira (16/09).
Nia hatete katak PR José Ramos-Horta sei partisipa mós iha enkontru altu-nível kona-ba mudansa klimátika no tranzisaun justu iha Nova Iórke, ne’ebé Sekretáriu-Jerál ONU organiza ho partisipasaun xefe Estadu sira.
“Tanba ne’e, hau mai atu fó informasaun ba PR kona-ba mensajen importante sira kona-ba mudansa klimátika, reziliénsia no medida sira ne’ebé Timor-Leste halo ona iha área mudansa klimátika, inklui estratéjia ekonomia azul no reziliénsia,” tenik nia.
Bunmi Balogun mós esplika katak apoiu ONU ba Kompromisu Determinadu Nasionál (NDC) 3.0 sei ajuda Timor-Leste atu hatudu kompromisu importante sira kona-ba mudansa klimátika, enerjia verde no tranzisaun justu.
Nia hatete, ONU kontinua fó apoiu iha área oioin. Aleinde apoiu ba dezenvolvimentu NDC 3.0, ONU, liuliu liuhusi United Nations Environment Programme (UNEP), fó apoiu ba instalasaun ekipamentu meteorolójiku iha munisípiu haat.
Ekipamentu hirak-ne’e, bainhira instalasaun hotu, sei ajuda hadi’a sistema previzaun kona-ba kondisaun tempu no fó informasaun ne’ebé útil liután ba agrikultór no komunidade sira atu halo planeamentu hasoru impaktu mudansa klimátika.
Nia mós hatete katak United Nations Development Programme (UNDP) fó apoiu ba dezenvolvimentu infraestrutura reziliente hasoru impaktu mudansa klimátika iha munisípiu sira.
Apoiu ne’e inklui infraestrutura hanesan uma, estrada no ambiente, ho objetivu atu reduz risku estragus tanba inundasaun no udan boot, nune’e komunidade sira bele sai reziliente liután.
Enkuantu Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO) fó apoiu ba setor agrikultura no agrikultór sira, inklui feto agrikultór sira, liuliu iha utilizasaun teknolojia no fini ne’ebé reziliente hasoru mudansa klimátika.
“Oinsá ita bele ajuda agrikultór sira? Oinsá ita bele hetan tipu fini oioin ne’ebé reziliente hasoru mudansa klimátika no bele moris maski iha tempu bailoro ka seca? Ami fó apoiu barak iha área hirak-ne’e,” relata nia.
Iha área Bee, Saneamentu no Ijiene (WASH), UNICEF mós kontinua fó apoiu ba komunidade sira, tanba Timor-Leste enfrenta limitasaun iha asesu ba rekursu bee.
Nia hatete, ONU mós apoia konservasaun bee no dezenvolvimentu enerjia solar iha komunidade sira, inklui liuhusi fornese painél solar ho apoiu hosi Governu Japaun liuhusi UNDP ba uma-kain sira.
Ho apoiu hirak-ne’e, komunidade sira bele reduz presaun ba sistema eletrisidade no menus uza kombustível mina.
Bunmi Balogun mós hatete katak durante Asembleia Jerál ONU, Timor-Leste sei iha oportunidade atu aprezenta servisu no progresu sira ne’ebé realiza ona iha país.
“Hau mai atu fó informasaun ba PR kona-ba Asembleia Jerál ONU. Prezidente sei partisipa iha enkontru no iha ne’ebá sei aprezenta mós servisu sira ne’ebé hala’o hela iha Timor-Leste,” dehan nia.
Nia konsidera katak ONU nia servisu iha Timor-Leste kontinua fó apoiu ba Governu no povu Timor-Leste atu atinji objetivu dezenvolvimentu.
“Maibé ONU la’ós substitutu ba Governu. Tanba ne’e, ba ONU, ami fó apoiu no asisténsia téknika. Ami mós fó apoiu finanseiru balun, maibé responsabilidade prinsipál nafatin iha Governu Timor-Leste,” informa nia.
Nia salienta katak ONU nia papel mak fó apoiu iha área sira ne’ebé presiza asisténsia, enkuantu responsabilidade prinsipál atu asegura realizasaun objetivu dezenvolvimentu nafatin iha Governu Timor-Leste.
“Governu halo esforsu tomak atu asegura katak povu Timor-Leste bele atinji, ezemplu, Objetivu Dezenvolvimentu Sustentável sira. Ami-nia papel mak atu apoia esforsu ne’e, atu asegura katak objetivu hirak-ne’e bele realiza,” nia konklui.
Alende ne’e, Prezidente Repúblika José Ramos-Horta mós simu Koordenadór ONU iha Timor-Leste, Bunmi Balogun, no diskute hamutuk kona-ba prioridade Timor-Leste nian ba Asembleia Jerál ONU, inklui asuntu mudansa klimátika.
Reportajem: Octaviana da Costa
Foto: Octaviana da Costa
