Dili 04 Juñu 2026 Media Democracia- Reprezenta Organizasaun Saúde Mudiál iha Timor-Leste husu ba Universidade Nasionál Timor Lorosa’e atu aumenta material Chiropractic iha kurrikulu tanba dadaun ne’e Timor-Leste iha mós programa saúde intregradu
Reprezentante Organizasaun Saúde Mudiál Arvind Mathur hatete, OMS hakarak agradese ba UNTL servisu hamutuk ho fundasaun sira husi nasaun Filipina no Austrália ne’ebé mak organiza workshop ida kona-ba Chiropractic, tanba kazu sira ne’e iha Timor-Leste ne’e barak maibé ema sira ne’ebé mak ladún hetan informasaun tanba sira ladún tau importánsia ba kazu ida-ne’e.
“Workshop ida ohin ko’alia topiku kona ba Chiropractic tanba haree ba Timor iha kazu barak, maibé iha ema sira ne’ebé sofre kotuk laran moras, ita haree katak ema sira ne’ebé mak tuur kle’ur dala ruma ita haree kotuk laran moras, ida ne’e sientifikamente presiza ita nia populasaun hatene, iha Timor kazu barak maibé ema barak ladún iha informasaun ba ida ne’e”,dehan Organizasaun Saúde Mudiál Arvind Mathur ba Jornalista sira iha Salaun Pusat Budaya, Segunda(01/06)
Nia dehan tanba ne’e Agradese ba Universidade Nasionál Timor Lorosa’e bele fó mós oportunidade ba Organizasaun Saúde bele mai fahe mós informasaun kona-ba ida ne’e.
“Tanba ne’e Agradese ba UNTL ne’ebé fó oportunidade mai OMS hodi fahe mós informasaun no hanoin ba topiku ohin sira ko’alia kona ba Chiropractic ka ema sira ne’ebé problema iha kotuk laran no kondisaun fiziku. Buat ne’ebé hahú ne’e mak agora UNTL halo ona, oinsá bele hasa’e koñesimentu ba moras sira ne’e maibé inklui mós iha kurikulum kona ba Chiropractic. Tanba bazeia ba ita nia programa ne’ebé agora ita halo kona ba programa saúde integradu ne’e ita hetan kazu barak kona ba problema sira ne’e“nia dehan.
Tanba ida ne’e ida ne’e asuntu importante ne’ebé Universidade Nasionál Timor Lorosa’e hahú no estabelese ho apoiu husi parseiru sira seluk, tanba ne’e OMS prontu nafatin apoiu tékniku no servisu hamutuk ho UNTL.
Iha fatin hanesan Decana Faculdade de Medicina no Ciências da Saúde iha Universidade Nasional Timor Lorosa’e Lídia Gomes informa, Fakuldade hakarak aprende prátika no koñesimentu di’ak husi nasaun sira seluk atu bele fortalece edukasaun saúde no prepara kandidatu profissional saúde sira hodi hala’o servisu programa Chiropractic iha Timor-Leste.
“Tanba ne’e ba oin ami sei halo revizaun Kurrikulu no hatama matéria Chiropractic iha Kurrikulu eskola Medicina, Infermajem no Parteira, atu estudante sira bele aprende kona-ba área ida ne’e,”dehan Decana Faculdade de Medicina no Ciências da Saúde iha Universidade Nasional Timor Lorosa’e Lídia Gomes
Nia dehan durante ne’e UNTL foin komesa halo koperasaun ho parseiru sira husi nasaun Austrália, Indonézia no Filipinas hodi halo reviza kurrikulu no integra matéria Chiropractic ba sistema aprendizajen.
“Ho ida mak objetivu husi workshop Chiropractic ne’ebé organiza husi FMCS UNTL iha loron ohin mak atu loke etapa ba diálogo akademika hamutuk ho parte relevante hotu, hodi fahe koñesimentu no esplora esperiénsia internasionál kona-ba programa Chiropractic“nia dehan.
Timor-Leste hasoru dezafiu bo’ot kona-ba problema músculos no sistema esquelétiku, ne’ebé dala barak liga ho servisu todan ne’ebé povu sira halo, tanba pasiente balun frequentemente keixa kona-ba kanuruk, moras kotuk laran no kidan moras tanba postura ne’ebé la loos durante servisu.
“Chiropractic hanesan abordagem komplementar ida atu ajuda hadi’a movimentu no funsaun isin nian, nomos promove moris di’ak ba pasiente sira,implementasaun programa Chiropractic sei bazeia ba evidénsia sientífika no regulamentu ne’ebé eziste ona, atu bele ajuda sistema saúde iha área preventivu, promotivu no reabilitativu iha Timor-Leste,”nia esplika.
Tanba sinal no sintoma moras oioin tenke konsulta uluk ho profissional saúde no halo ezame laboratóriu hodi determina kazu lolos antes simu tratamentu apropriadu.
“Chiropractic la’ós ema arbiru mak halo, maibé tenke profissional saúde ne’ebé komprende di’ak kona-ba saúde umana,” nia dehan.
Nune’e mós Reprezentante Vise Primeiru Ministru, no Ministru Kordenadór Asunto Sosiál Jaime Andre Simon informa, Workshop ida-ne’e reprezenta fase importante ida iha dalan ba dezenvolvimentu servisu reabilitasaun modernu Iha Timor-Leste.
“Hau iha esperansa bo’ot katak iha futuru neʼebé la kle’ur, ita nia nasaun sei iha profisionál kualifikadu sira iha área Chiropratika no Kinesiterapia ne’ebé prontu atu servi povu Timor oan ho profesionalizmu, kompeténsia no dedikasaun,”dehan
Nia dehan saúde mak direitu fundamentál ida no sai hanesan baze importante ba bem-estar individu, familia no komunidade tomak, Saúde la’ós deit kona-ba kura moras, maibé mós kona-ba prevensaun, promosaun saúde, rekuperasaun no hadi’a kualidade moris ema sira nian.
“Ita observa katak problema relasiona ho músculu no ruin, moras iha koluna vertebral, postura la loos no kondisaun seluk hanesan ne’e aumenta ba beibeik iha ita nia sosiedade. Problema sira-ne’e afeita produtividade, kapasidade servisu, independénsia no dignidade ema barak nian. Tanba ne’e, servisu reabilitasaun tenke sai prioridade ida iha dezenvolvimentu sistema saúde nasional. Hau fiar metin katak Chiroprátika no Kinesiterapia bele lori mudansa pozitivu boot ba Timor-Leste,” nia dehan.
Iha area rua-ne’e la’o hamutuk atu fó asisténsia ba prevensaun, tratamentu no reabilitasaun, ho objetivu atu ajuda ema sira bele hetan fila-fali nia movimentu normal, hamenus sofrimentu no aumenta nia kapasidade atu moris ho independensia.
Entretantu Worsop refere hetan partisipa husi membru governu relevante sira hanesan Ministério da Saúde, Ministério do Ensino Superior, Profesór sira, estudante sira, no parseiru nasionál no internasionál sira.
Reportajen : Julia/ Leozalia
Foto : Leozalia
