Forum Nasionál WASH Enkoraja Kooperasaun Atu Haforsa Setór Bee no Saneamentu iha T-L

Dili, 27 Outubru 2026 (Média Democracia) – Plataforma Bee no Saneamentu Timor-Leste (PN-BESI-TL), iha kolaborasaun ho Direksaun-Jerál Rekursu Ema, Água no Saneamentu (DGREAS) no Direksaun Nasionál Rekursu Água no Saneamentu (DNRAS), realiza Forum Nasionál WASH atu hametin koordenasaun no kooperasaun entre instituisaun governamentál, parseiru dezenvolvimentu no organizasaun sosiedade sivíl sira, hodi hadi’a asesu ba bee no saneamentu ijiéniku iha Timor-Leste.

Sekretáriu Estadu Eletrisidade, Água no Saneamentu (SEEAS), Santos Noronha, hatete forum ne’e sai nu’udar espasu ida atu diskute no buka solusaun hamutuk ba dezafiu sira ne’ebé setór bee no saneamentu iha nasaun ne’e enfrenta.

“Ita presiza partisipasaun husi instituisaun no sosiedade tomak atu fó atensaun ba asuntu bee no saneamentu. Ita hatene katak setór bee no saneamentu importante tebes ba dezenvolvimentu nasaun nian,” dehan Santos Noronha ba jornalista sira iha Salaun João Paulo II, Comoro, iha Dili, tersa-feira (27/10).

Nia esplika Governu labele hala’o servisu mesak, maibé presiza kolaborasaun husi ajénsia nasionál no internasionál, empreza públika hanesan Bee Timor-Leste (BTL, E.P.), lideransa komunidade no parte relevante sira seluk.

Santos Noronha mós refere ba dadus ne’ebé nia aprezenta, ne’ebé hatudu katak iha tinan 2002, asesu ba servisu bee no saneamentu ne’ebé di’ak atinje ona 39,5%. Tanba ne’e, nia subliña katak presiza esforsu hamutuk atu hasa’e tan persentajen asesu ba servisu hirak ne’e.

“Hanesan hau temi ona, parte hotu-hotu importante atu ita bele hasa’e tan persentajen 39,5% ne’e,” nia dehan.

Nia hatutan, liuhusi Forum Nasionál WASH, parte hotu-hotu bele hametin koordenasaun no servisu hamutuk, maski kada instituisaun iha programa no responsabilidade rasik.

Nia fó ezemplu katak implementasaun projetu bee no saneamentu la’ós responsabilidade BTL, E.P. de’it. Governu, liuhusi programa sira hanesan Programa Dezenvolvimentu Munisipál (PDM) no Programa Nasionál Dezenvolvimentu Suku (PNDS), hamutuk ho ajénsia nasionál, internasionál no organizasaun sira seluk, mós implementa projetu iha área ne’e.

Nune’e, nia hein katak forum ne’e bele hametin komprensaun no koordenasaun entre parseiru sira, atu nune’e sira bele servisu hamutuk hodi atinji objetivu komún iha dezenvolvimentu setór bee no saneamentu.

Iha parte seluk, Prezidente BTL, E.P., Gustavo da Cruz, hatete instituisaun ne’e agora dadaun servisu hamutuk ho Ministériu Obras Públikas (MOP) iha prosesu alargamentu estrada iha kapitál Dili.

Nia esplika bainhira ekipa MOP hala’o obra estrada, ekipa BTL, E.P. mós hala’o servisu atu hadi’a sistema distribuisaun bee, hodi prevene estragu no asegura katak infraestrutura bee nian bele kontinua funsiona ho di’ak.

Gustavo  da Cruz, mós informa, durante prosesu hadi’a kanalizasaun bee, BTL, E.P. detekta konsumidór balu ne’ebé halo ligasaun ilegal ba sistema distribuisaun bee.

“Bainhira ami hadi’a kanalizasaun bee, ami detekta konsumidór barak ne’ebé halo ligasaun kalandestina ka ilegal. Ami taka ligasaun ilegal hirak ne’e no fó oportunidade ba sira atu regulariza sira-nia ligasaun, liuhusi rejistu antes halo ligasaun foun no instala kontadór,” nia dehan.

Aleinde ne’e, nia mós informa iha semana kotuk, ema ida ne’ebé seidauk identifika sunu pipa bee ida iha área Efaka. BTL, E.P. halo ona intervensaun no koordenasaun ho autoridade lokál, lideransa komunitária no Polísia Komunitária atu buka hatene no identifika ema ne’ebé envolve iha insidente ne’e.

Depois de deteta estragu ne’e, ekipa BTL, E.P. halo kedas reparasaun ba pipa bee ne’e, no sistema distribuisaun bee agora fila fali ba funsionamentu normál.

Enkuantu ne’e, Koordenadór Plataforma Nasional Saneamentu  no Hijiene Besi  Timor-Leste, Januario Maral de Jesus, hatete  forum ne’e envolve parte relevante sira hotu iha setór bee no saneamentu, inklui Governu, parseiru dezenvolvimentu internasionál, organizasaun naun-governamentál (ONG) nasionál no organizasaun sosiedade sivíl sira ne’ebé foka sira-nia servisu ba área bee no saneamentu ijiéniku.

Nia esplika objetivu prinsipál husi forum ne’e mak atu reforsa koordenasaun entre parseiru sira, hodi asegura intervensaun ne’ebé koordenadu no efetivu iha setór ne’e.

“Ita hanesan parseiru estratéjiku Governu nian atu implementa polítika no programa sira hodi atinji Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu Nasionál, liuliu meta ba tinan 2030, atu asegura asesu ba bee no saneamentu ijiéniku ba komunidade hotu-hotu,” nia afirma.

Nia hatutan organizasaun naun-governamentál sira, aleinde hala’o advokasia, mós servisu diretamente iha suku no aldeia sira atu apoia implementasaun programa Governu nian.

Nia mós subliña, tuir planu Governu nian, investimentu iha setór bee no saneamentu ijiéniku sai prioridade importante, tanba iha ligasaun direta ho saúde públika no moris di’ak povu nian.

Reportajen: Octaviana da Costa

Foto: Octaviana da Costa

Tinggalkan Balasan

Alamat email Anda tidak akan dipublikasikan. Ruas yang wajib ditandai *