Dili, 27 Outubru 2026 (Média Democracia) – Governu Timor-Leste, liuhusi Sekretaria Estadu ba Igualdade, organiza Semináriu Nasionál hodi komemora Loron Nasionál Feto Timor-Leste ba dala-50, ne’ebé komemora kada loron 3 Novembru. Komemorasaun ne’e la’ós atu selebra de’it, maibé mós atu valoriza luta, sakrifísiu no kontribuisaun feto Timor-Leste nian iha prosesu libertasaun nasionál no dezenvolvimentu nasaun.
Iha semináriu ne’ebé hala’o iha segunda-feira (26/10), Sekretária Estadu ba Igualdade interina, ne’ebé agora okupa kargu Vise-Ministra Solidariedade Sosiál no Inkluzaun, Céu Brites, hateten komemorasaun ba dala-50 ne’e uza tema “Feto Timor-Leste: Selebra Tinan 50 Igualdade no Inkluzaun”.
Nia esplika semináriu ne’e sai oportunidade atu reflete kona-ba progresu ne’ebé Timor-Leste alkansa ona iha promosaun igualdade jéneru, no dezafiu sira ne’ebé presiza kontinua rezolve atu garante direitu no oportunidade hanesan ba feto hotu-hotu.
Céu Brites mós fó omenajen espesiál ba saudosa Maria Tapó, membru Organizasaun Populár Feto Timorense (OPMT), ne’ebé mate iha liña frente iha loron 3 Novembru 1975.
“Loron ne’e sai referénsia ba komemorasaun Loron Nasionál Feto, ne’ebé hahú komemora iha tinan 1976,” dehan Céu Brites iha nia diskursu.
Nia haktuir feto sira ne’ebé partisipa iha Frente Armada, Frente Klandestina no Frente Diplomátika iha kontribuisaun importante iha luta ba libertasaun Timor-Leste
“Feto sira iha Frente Armada suporta luta iha kondisaun difísil. Feto sira iha Frente Klandestina lori informasaun, organiza apoiu no enfrenta risku, enkuantu feto sira iha Frente Diplomátika lori povu Timoroan nia lian ba komunidade internasionál,” nia dehan.
Tuir Céu Brites, testemuñu no istória feto sira ne’ebé partisipa iha luta libertasaun nasionál iha valór boot ba edukasaun no memória koletiva. Tanba ne’e, istória hirak-ne’e presiza dokumenta ho rigor no respeitu, atu jerasaun foun bele komprende feto sira-nia papél iha harii nasaun.
“Liberdade mak rezultadu husi unidade, solidariedade no sakrifísiu povu tomak. Tanba ne’e, ita-nia responsabilidade mak transforma memória istórika ba asaun konkretu atu defende direitu feto, hametin lideransa no garante oportunidade hanesan ba jerasaun ohin no futuru,” nia dehan.
Nia hateten Timor-Leste alkansa ona progresu importante iha rekoñesimentu ba direitu feto nian, ne’ebé konsagra iha Konstituisaun, lejislasaun, polítika públika no kompromisu internasionál.
Feto sira mós kontribui ona iha Parlamentu Nasionál, Governu, administrasaun públika, edukasaun, saúde, agrikultura, negósiu no lideransa komunitária.
Maski nune’e, Céu Brites afirma feto sira sei enfrenta dezafiu iha asesu ba edukasaun, empregu, kapitál, merkadu no pozisaun lideransa. Iha área rurál, responsabilidade atu kuida família no servisu doméstiku ne’ebé dala barak la hetan remunerasaun bele limita feto sira-nia oportunidade atu dezenvolve kapasidade no partisipa iha prosesu foti desizaun.
Dezafiu seluk mak violénsia bazeia ba jéneru no diskriminasaun, ne’ebé ameasa feto sira-nia seguransa, dignidade no liberdade. Tanba ne’e, nia subliña nesesidade atu hametin prevensaun, protesaun ba vítima no sobrevivente, servisu referál no asesu ba justisa.
Sekretaria Estadu ba Igualdade mós apela ba família, lideransa komunitária, instituisaun Estadu no sosiedade sivíl atu hamutuk prevene violénsia no promove kultura respeitu iha sosiedade.
“Igualdade tenke konkretiza iha oportunidade, orsamentu, programa no servisu públiku ne’ebé responde ba nesesidade sidadaun hotu-hotu,” nia afirma.
Atu harii Timor-Leste ne’ebé inkluzivu no sustentável, Céu Brites identifika prioridade lima ne’ebé presiza hetan atensaun husi Governu no parseiru sira.
Primeiru, garante asesu ba edukasaun ho kualidade, formasaun profisionál, literasia dijitál no dezenvolvimentu lideransa ba labarik-feto no feto foin-sa’e sira.
Segundu, haburas oportunidade ba feto rurál, agrikultora no empreendedora sira atu asesu ba kapitál, kréditu, teknolojia, formasaun no merkadu, no promove fahe responsabilidade kuidadu família entre feto no mane.
Terseiru, hametin oportunidade ba feto sira atu lidera no partisipa iha prosesu foti desizaun iha nivel nasionál, munisipál, suku, aldeia no setór privadu.
Kuartu, hametin implementasaun lei, edukasaun kona-ba igualdade, servisu protesaun no apoiu ba sobrevivente violénsia, ho garantia ba dignidade, seguransa no asesu ba justisa.
Kintu, integra perspetiva jéneru no inkluzaun sosiál iha planeamentu, orsamentu no avaliasaun programa, ho dadus ne’ebé fahe tuir seksu, idade no kondisaun defisiénsia, atu garante katak desizaun públika bazeia ba evidénsia.
Nia esplika implementasaun prioridade hirak-ne’e presiza kooperasaun entre Governu, Parlamentu Nasionál, instituisaun justisa, setór privadu, organizasaun feto, sosiedade sivíl, parseiru dezenvolvimentu no komunidade.
Tanba ne’e, nia hein katak Semináriu Nasionál ne’e bele produz rekomendasaun konkretu, prioridade klaru no kompromisu ne’ebé bele implementa no avalia, atu rezultadu diskusaun sira lori mudansa reál ba moris feto no labarik-feto sira.
Céu Brites enfatiza katak komemorasaun Loron Nasionál Feto ba dala-50 tenke sai momentu atu reafirma kompromisu hamutuk, atu garante labarik-feto sira bele aprende iha ambiente seguru, feto foin-sa’e sira bele atinje sira-nia mehi, no feto sira bele lidera no partisipa iha prosesu foti desizaun.
Nia mós defende katak feto rurál sira tenke hetan oportunidade atu dezenvolve sira-nia ekonomia, feto ho defisiénsia tenke hetan oportunidade hanesan, no feto hotu-hotu bele moris livre husi violénsia no diskriminasaun.
“Komemorasaun Loron Nasionál Feto ba dala-50 tenke sai momentu atu reafirma kompromisu hamutuk. Ita-nia istória fó korajen, ita-nia progresu fó esperansa, no ita-nia responsabilidade obriga ita atu kontinua luta. Feto Timor-Leste tenke kontinua hametin unidade no solidariedade atu atinje igualdade no inkluzaun. Ami Feto Timor-Leste sei la rende, sei luta nafatin to’o atinje igualdade no inkluzaun,” nia konklui.
Semináriu Nasionál ne’e hetan partisipasaun husi Prezidente Komisaun F Parlamentu Nasionál, ne’ebé trata asuntu edukasaun, saúde, seguransa sosiál no igualdade jéneru; parseiru nasionál no internasionál; sosiedade sivíl; PNTL; F-FDTL; Prezidente KAK; Prezidente INDICCA; Madre; asosiasaun ema ho defisiénsia; estudante universitáriu sira iha Díli; no membru rede referál sira husi ministériu oioin.
Reportajen: Octaviana da Costa
Foto: Octaviana da Costa
