Dili, 29 Outubru 2026 (Média Democracia) – Fundasaun Alola halibur sobrevivente kankru susun sira iha enkontru ida atu fahe esperiénsia, rona malu nia istória no identifika preokupasaun sira ne’ebé sira hasoru durante prosesu tratamentu no moris loroloron. Enkontru ne’e mós sai oportunidade atu rona sobrevivente sira nia nesesidade no buka dalan atu haforsa apoiu ba sira.
Kordenadora programa Haliku Ha’u Hili Atu Kura iha Fundasaun Alola, Pascoela Barreto, hatete atividade ne’e hala’o iha ámbitu kampaña no sensibilizasaun kona-ba kankru susun durante fulan Outubru.
Nia esplika, durante fulan ne’e, Fundasaun Alola realiza atividade oioin iha nivel nasionál no komunidade, inklui kolaborasaun ho Ministériu Solidariedade Sosiál no Inkluzaun (MSSI), no atividade sira iha Ataúru.
“Ita hotu-hotu hatene katak fulan Outubru ne’e hanesan fulan ba kankru susun. Iha fulan ne’e, ami realiza atividade oioin, inklui atividade iha nivel nasionál hamutuk ho MSSI no atividade iha komunidade, inklui iha Ataúru,” Pascoela Barreto dehan ba jornalista sira iha Salaun Haliku, Maskarina, iha Kuarta-feira (28/10).
Nia afirma halibur sobrevivente kankru susun sira importante tebes atu fó oportunidade ba sira hodi fahe esperiénsia, hato’o preokupasaun no ko’alia kona-ba difikuldade sira ne’ebé sira hasoru durante tratamentu no moris loroloron.
“Importante tebes atu halibur sobrevivente sira ne’e, atu ita bele fahe no rona sira nia esperiénsia, hatene problema no preokupasaun saida mak sira hasoru, hodi nune’e ita bele fó tulun ba sira,” nia hateten.
Pascoela kontinua esplika, bazeia ba esperiénsia Fundasaun Alola nian, sobrevivente sira ne’ebé liu ona prosesu tratamentu bele sai fonte inspirasaun no ezemplu ba feto sira seluk ne’ebé foin detekta katak sira sofre kankru susun.
“Entaun, ho atividade ida ne’e, ami hein katak iha esperiénsia barak ne’ebé bele fahe. Sobrevivente sira ne’e bele sai hanesan modelu ba feto sira ne’ebé agora daudaun moras kankru susun. Tanba ne’e mak ami halibur sira, atu rona sira nia esperiénsia no hatene saida mak Alola bele halo atu apoia sira,” nia dehan.
Nia mós hateten sobrevivente balun iha abilidade no kreatividade ne’ebé bele dezenvolve atu ajuda sira iha moris loroloron. Tanba ne’e, Fundasaun Alola buka dalan atu apoia atividade kreativa no ezersísiu sira ne’ebé bele ajuda sobrevivente sira.
Pascoela afirma sobrevivente sira sente kontente bainhira hetan oportunidade atu sai husi uma, hasoru malu, koñese malu di’ak liután no fahe esperiénsia.
“Bele fahe sira nia esperiénsia ba sobrevivente sira seluk, no ami nia esperansa mak liuhusi halibur sira ne’e, sira bele sai hanesan modelu ba feto sira iha Timor-Leste, liuliu ba sira ne’ebé moras kankru susun,” nia haktuir.
Iha enkontru ne’e, sobrevivente kankru susun ida, Idalia Andrade da Silva, husi Munisípiu Aileu, hateten katak nia sente kontente tanba Fundasaun Alola konvida nia atu partisipa iha atividade ne’e no fahe esperiénsia kona-ba moras ne’ebé nia hasoru.
“Ha’u sente kontente tebes tanba Fundasaun Alola bele konvida ami atu partisipa iha enkontru ida ne’e, hodi fahe ami nia esperiénsia kona-ba moras, liuliu kankru susun. Ha’u foin tinan 25 de’it, maibé ha’u hetan ona moras ida ne’e,” Idalia Andrade da Silva dehan.
Idalia esplika nia hahú deteta moras ne’e iha fulan Jullu 2023. Iha inísiu, nia la hatene katak moras ne’e mak kankru susun no mós la komprende katak moras ne’e bele ameasa nia vida.
Nia konta bainhira nia hato’o nia kondisaun ba kolega ida, kolega ne’e aconselha nia atu ba ospitál hodi halo konsulta.
“Ha’u ba ospitál Bekora atu konsulta ho doutór kubanu. Doutór ne’e dehan mai ha’u katak moras ne’e perigu no halo karta atu haruka ha’u ba Hospitál Nasionál Guido Valadares (HNGV),” nia esplika.
Idalia haktuir, depois hetan referénsia ba HNGV, nia halo ezame, inklui ultrasonografia (USG) no ezame raan. Rezultadu sira hatudu katak nia iha problema tumór no doutór sira kontinua halo avaliasaun atu determina natureza moras ne’e.
Nia dehan prosesu diagnóstiku no tratamentu ne’e la’o kleur, tanba doutór sira presiza kontinua observa nia kondisaun. Depois liu tinan ida, nia fila fali ba konsulta, no ikusmai kolega ida lori nia ba Fundasaun Alola atu hetan apoiu.
Tuir Idalia, Fundasaun Alola akompaña nia no ajuda lori nia atu hetan atendimentu médiku. Iha fulan Jullu 2025, nia konsege hala’o operasaun.
Sobrevivente seluk, Alice Moreira Ribeiro, mós hato’o nia esperiénsia kona-ba luta hasoru kankru susun. Nia dehan nunka hanoin katak moras ne’e sei kona nia, maski iha tinan 2025 nia hahú sente no deteta sinal anormal ida iha nia isin.
Nia dehan hahú husi fulan Marsu to’o Abríl 2025, nia hahú sente moras, no iha fulan Maiu nia deside ba konsulta iha DMC. Iha momentu ne’ebá, nia hanoin katak moras ne’e bele mai husi problema seluk.
“Ha’u la espera katak moras ida ne’e sei kona ha’u. Iha tinan 2025, ha’u sente iha bengkak ida iha ha’u nia isin, maibé iha inísiu la sente moras. Ha’u hanoin katak problema ne’e la grave, maibé bainhira moras hahú aumenta, ha’u deside ba konsulta,” Alice dehan.
Nia kontinua, depois konsulta iha DMC, profisionál saúde sira rekomenda nia atu halo ezame USG iha HNGV. Husi ezame ne’e, nia hetan informasaun katak bengkak ne’e presiza atensaun médika no operasaun.
Alice hateten tratamentu kankru susun presiza gastu boot, liuliu bainhira tenke halo operasaun no kontinua ho tratamentu kímiku (kemoterapia). Nia mós hato’o pedidu apoiu ba Ministériu Saúde no instituisaun veteranu sira, maibé, tuir nia, nia seidauk hetan resposta iha tempu ne’ebá.
“Depois ha’u hatene katak tenke halo operasaun, ha’u komprende katak presiza osan barak. Ami hatama karta ba Ministériu Saúde no ba veteranu sira, no depois ami ba Fundasaun Alola, maibé tanba kleur la hetan resposta, ami deside atu buka tratamentu iha klínika privadu,” nia dehan.
Alice haktuir nia deside ba Indonézia atu halo operasaun no kontinua tratamentu kemoterapia. Tuir nia, gastu ba operasaun no tratamentu hamutuk ho alojamentu durante kuaze fulan haat, atinje osan ne’ebé boot tebes.
Nia refere gastu tomak ba prosesu tratamentu iha Indonézia atinje liu US$30.000, no nia mós temi gastu operasaun ne’ebé to’o rupia Indonézia millaun 90. Tanba informasaun kona-ba montante no moeda iha deklarasaun orijinál seidauk klaru, presiza konfirmasaun husi fonte atu evita sala iha publikasaun.
Enkontru ne’e espera bele haforsa solidariedade entre sobrevivente kankru susun sira, aumenta konsiénsia kona-ba importánsia deteksaun sedu no ajuda identifika nesesidade sira ne’ebé presiza hetan atensaun husi instituisaun relevante.
Reportajen: Octaviana da Costa
Foto: Octaviana da Costa
