Dili, 03 Fevereiru 2026 (Média Democracia) – Asosiasaun HAK hamutuk ho FONGTIL realiza komunikadu imprénsa hodi deklara ba publiku kona-ba eviksaun iha Dili laran, komunidade barak sei kontinua infrenta, tanba tratamentu la ho dignu. Konferensia refere hala’o iha Asosiasaun HAK Farol Dili, segunda-feira semana ne’e.
Porta-voz Noberto da Costa esplika, iha komunikadu hafoin tinan 20 resin ukun-an Dezenvolvimentu Timor-Leste iha progresu siginifikante iha setor-oi-oin. Ida ne’e kontribuisaun husi Politika Publika Estadu nian ne’ebé durante ne’e Governu implementa atu fornese dezenvolvimentu no fó satifasaun ba ninia sidadaun sira.
“Situasaun real ajendamentu ba problema no politika publika seidauk koerensia hodi respostas imediata preokupasaun sosiedade hodi hakonu direitu fundamentu sidadaun nian. Direitu sidadaun nian ba ekonomia sosial no kultura sei kontinua violadu liu-liu direitu asesu ba uma adekuadu. Ema nia moris depende ba rai, no rai nu’udar fator importante tebes ba ema nia vida.” Dehan Porta-voz Noberto da Costa
Porta-voz informa, iha Fulan Abril 2024, IX Governu liuhusi Sekreatariu Estadu Asuntu Toponomia no Organizasaun Urbana-SETOU, hahú implementa despeju forsada barak iha kapitál Dili nomos Munisípiu sira seluk.
“Governu Timor-Leste justifika despezu sira ne’ebé akontese durante 2024-2026 bazeia ba razaun oioin atu asegura ijiene no orden publika, ba dezenvolvimentu nasaun, atu hases komunidade sira husi area risku no dehan komunidade sira “okupa” rai estadu. Realidade hatudu katak despeju hirak ne’e la tuir prosesu legál ne’ebé iha, implementa sen konsultasaun no notifikasaun nato’on, uza forsa neʼebé la proporsionál no la oferese kompensasaun nato’on ka uma adekuadu tuir saida mak hakerek iha lei nasionál.” Informa Porta-voz
Porta-voz afirma, tuir Lei Espropriasaun ba Utilidade Publika, Lei 8/2017- Artigu 41, haktuir katak la bele sobu komunidade nia uma no rai bainhira komunidade seidauk simu kompensasaun adekuada inklui lei sira seluk.
“Situasaun direitus umanus real, komunidade sei kontinua infrenta eviksaun neʼebé laiha tratamentu dignu, ne’e nu’udar violasaun direitus umanus grave, ladun iha fatin dignu no apropriadu ba komunidade hodi hala’o sira-nia atividade ekonomika. Dezenvolvimentu ne’e halo ba ema, tanba ne’e dezenvolvimentu tenki hatur ema hanesan sentru.” Afirma Porta-voz Noberto da Costa
Nia relata, HAK hanesan Organizasaun Direitus Umanus, koondena maka’as eviksaun forsada ne’ebé halo husi Governu liuhusi Sekretariu Estadu Toponimia no Organizasaun Urbana-SEATOU tanba la tuir ona normais legais sira ne’ebé hatur iha lei.
“Ami ejiji no husu ba Guvernu liuhusi SEATOU atu halo eviksaun ida ne’ebé justu tuir lei haruka, dialogu entre komunidade afetadu sira atu garante nafatin direitu komunidade afetadu, tanba tinan ida ona prosesu alargamentu Estrada, maibé komunidade afetadu sira seidauk hetan indiminizasaun.” Relata Noberto da Costa
Porta-voz subliña, Governu tenke prepara estratéjia, programa no orsamentu hodi asegura direitu ba rai no hela fatin neʼebé seguru ba komunidade vulneravel sira hodi bele evita okupasaun ilegál ba rai iha futuru (inklui politika habitasaun sosial ne’ebé sustentável). Aleinde ne’e Governu tenke kumprimente no haforsa implementasaun lei sira ne’ebé ejisti ona. Husu ba Governu atu halo indiminizasaun ne’ebé transparensia no nakonu ho boafé ba Komunidade afetadu sira nia uma no rai, tuir lei espropriasaun nu. 8/2017, Tanba ne’e nu’udar obrigasaun estadu nian.
Esplika liután, liuhusi komunikadu imprensa ida ne’e atu husu ba Guvernu no ekipa konjuntu ida ne’ebé lidera husi SEATOU atu grante nafatin direitu baziku sira seluk komundiade nian, hanesan direitu asesu ba bee mós, tanba tinan ida ona projetu alargamentu estrada ne’e lao, estraga sistema bee area Becora-Kuluhun halo komunidade sira defisil asesu ba bee moos.
Reportajen : Nelfiano
Foto : Nelfiano
