Dili 16 Jullu 2026 (Media Democracia)- Uniaun Estudante Universitariu Munisipiu Viqueque (UEUMV), realiza Konferénsia Imprensa kona-ba, luta hasoru injustisa sosiál ne’ebé mosu husi orgaun estadu sira hanesan; Parlamentu Nasionál no Governu.
Tuir Pora-voz Merita da Silva Soares hateten, Pozisaun UEUMV, povu maubere no kamadas sosiais hotu ita junta forsa dala-ida tan hodi kontra dekretu-lei nú. 17/2026 de 5 de maio, artigu 7, kona-ba atos e servisu ao pagamento de taxa. Husi osan ho montante ne’ebé prevé, hamosu diskriminasaun no favoritizmu katak intrese ukun na’in sira nian aas liu intrese nasionál ema tomak nian.
“Bele haree iha tabela 1 no 2 dekretu lei refere nian, nune’e povu babain trata dokumentus sira hanesan motor no kareta kona-ba taxa xapa matríkula ka plat; matríkula definitiva ka plat orijinál selu $30 dólar, ba kareta no ba motor $20 dolar maibé ba estadu politiku sira, selu deit $7 ba automovel tantu defenitiva no provizoria. Aleinde nee husi seluk tan konaba inspesaun periodika. Povu babain selu ho montante $26.50 ba kareta kiik no kareta boot selu $28 ho tan anuál selu ho montante $42, ba lisensa veíkulu aluger ho montante $70, ba kareta boot (truck) hamutuk $140. Maibé iha situasaun hanesan polítiku sira selu deit $14 tantu inspesaun periodika, ba motor selu $7 maske simu hela osan liuhusi saláriu vensimentu sira ne’ebé boot.” Dehan Porta-voz Merita da Silva iha Jardim 5 de Maiu (15/07/26).
Iha momentu hanesan folin kombustível folin aumenta sa’e makaas iha pertamina difikulta liutan povu ki’ik no ki’ak sira la hetan rendimentu natoon husi negosiu ki’ik sira ne’ebé hala’o lorloron.
Nia relata tan ba taxista, motorista no povu tomak mai ita hamutuk no firme hodi kontra desizaun injustu sira sira ne’e, hodi husu ba governu ka estadu liuliu ministériu transporte no komunikasaun no DNTT atu hamoos lei ida-ne’ebé la sai proponente ba povu tomak.
“Nune’e hanesan ita hotu akompaña kondisaun reál ne’ebé povu maubere hasoru. Iha tempu dezenvolvumentu ekonómiku povu nian hakdasak, rendimentu kada loron la aumenta, ki’ak, eviksaun forsada, mina folin sa’e, iha merkadu nesesidade karun ba bebeik, saláraiu ki’ik, ho buat sira ne’e hotu kontinua hasusar povu ki’ik sira bá satifasaun nia nesesidade lorloron nian”. Nia afirma
Nune’e mos, Projetu alterasaun Kódigu Penal Timor-Leste kona-ba Kriminaliza Defamasaun no Injuria, Dekretu-lei númeru 17/2026 de 5 de maio kona-ba estabelese taxa relativu ba veíkulu motor no kareta sira, ho forma kobransa husi autoridade kompetente sira atu rekupera kustu servisu, prestadu iha administrasaun publiku.
“ Ita haree no halo ona análize katak razaun sira ne’ebé mensiona iha dekretu-lei ne’e la razoável no la reflete ba realidade konkreta povu nian, estadu halo lei oi-oin, la haree ba realidade sosiál sira, mosu de’it husi gaveta ministru nian atu fasilita na’in ba emprezáriu, ukun na’in, no osan na’in sira mak atu halo operasaun iha vida ekonomia atu oho no hamate vida negosiante ki’ik sira no povu enjerál, atu nune’e labele iha tan kompetisaun iha iha merkadu. Ho ne’e ami haree katak, lei ne’e la’ós ona instrumentu atu liberta no hadia povu nia moris, maibé sai fali instrumentu atu koloniza nia povu. Estadu rasik sai fali liman ain ba kolonialista foun”. Nia relata
Taxa tarifaria no nia implikasaun sira, liu husi dekretu-lei ne’e anti povu kiik no kiak sira. Ne’e hafoin desizaun aprova iha konsellu ministru, no dekretu-lei ne’e promulga husi prezidenti Republika, publika ona jornál republika nian, liu de’it loron balu, DNTT implementa kedas lei ne’e ho karákter urjentemente, laiha sosializasaun ruma ba komunidade sira. Obriga de’it povu atu subjuga, laiha esepsaun seluk.
Entaun desizaun ida-ne’e hamosu lamentasaun pró no kontra iha espasu públiku, mídia sosiál no seluk tan. Iha parte ida konkorda taxa tenki aumenta ho razaun uza osan sira ne’e atu dezenvolve setor produtivu sira seluk ne’ebé ladauk dezenvolvidu, husi parte seluk la konkorda ho desizaun ida-ne’e.
Tamba haree katak, desizaun ne’e nu’udar korrente ba futu povu nia kakorok. Iha sosiedade kapitalista ida ne’e tau importánsia ba kompetisaun no merkadu livre, doutrina no ideia sira konaba “justia ba ema hotu no ema hotu hanesan iha lei nia oin” ne’e sai furak de’it liafuan ka utopia ka mehi de’it! Maka dekretu lei ne’e nu’udar instrumentu klase riku sira nian, ne’ebe uza hodi supa no hadaun povu nia kosar-ben, atu hariku klase dominante riku sira nian.
Entaun dekretu lei ne’e la justu no dezumanu tebes. La diferente polítika kolonialista sira uluk mai ukun, obriga povu servisu ba liurai no forsada sira ne’e, hafoin rezultadu sira ne’e liurai sira mak halibur hodi fo bokur ba sira-an. Ohin loron povu servisu ho sira nia meius no instrumentu produsaun rasik hafoin rezultadu estadu foti no hadau liu husi desizaun legal sira hodi fo ba grupu minoria, elite ekonomia no politika.
Ho Probelma hirak ne’e nu’udar lamentasaun povu maioria nian, maka liu husi uniaun estudante universitariu municipio viqueque hakarak diresiona an hamutuk ho EUTL ezije ba Orgaun estado sira mak hanesan, Halakon projetu lei kriminaliza defamasaun no injuria , Halakon lei liberdade reuniaun no manifestasaun( klauzula ida 100 metros ne’ebe antes ne’e EUTL halo ona akordu ho Parlamentu Nasional.
Taxa tarifaria , Mina folin sae, Lei subensaun ba partridu politiku $4 dolar., Investe OGE boot ba setor produtivu sira.
Reportajen : Santina soares, Nicodemos
Foto : Nicodemos mendonca