Dili, 09 Setembru 2026 (Média Democracia) – Sekretaria Estadu Igualdade (SEI) organiza enkontru ho parseiru sira atu diskute no avalia implementasaun Planu Asaun Nasionál (PAN) Kontra Violénsia Bazeia ba Jéneru (VBJ), inklui mekanizmu atendimentu no asesu ba justisa ba vítima sira.
Tuir Diretór-Jerál Sekretaria Estadu Igualdade (SEI), Armando da Costa, hatete katak enkontru ne’e envolve parseiru sira iha nível nasionál, inklui reprezentante ministériu sira, sosiedade sivíl no parseiru internasionál ne’ebé fornese servisu no apoiu ba asuntu violénsia bazeia ba jéneru.
“Iha enkontru ne’e, ita aprezenta mós relatóriu ne’ebé ita aprezenta ba Parlamentu Nasionál kona-ba kazu violénsia bazeia ba jéneru ne’ebé ita hasoru iha tinan 2024 no 2025, no ita mós kompara ho dadus iha tinan 2023. Iha tinan tolu tuir malu ne’e, númeru kazu sira sempre nafatin liu husi rihun ida kada tinan,” dehan Armando da Costa ba jornalista sira iha Salaun Maria Gorete, SEI, kuarta-feira (09/09).
Armando relata katak tipu violénsia ne’ebé rejista aas liu mak violénsia doméstika no violénsia seksuál. kazu sira ne’e relata husi Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), liuliu Unidade Pólísia Vulnerável (VPU), no mós husi parseiru sosiedade sivíl sira, hanesan KOKUPES, Asisténsia Legál ba Feto no Labarik (ALFeLa) no Judicial System Monitoring Programme (JSMP), ne’ebé fornese asisténsia ba vítima sira.
Nia esplika katak parseiru sira fornese atendimentu ba vítima tuir sira-nia nesesidade, inklui prosesu husi polísia no enkaminhamentu ba Ministériu Públiku tuir prosedimentu legál.
“Dadus hamutuk rihun ida resin ne’e, ita hetan husi munisípiu hotu-hotu,” dehan Armando.
Alende ne’e, Diretór-Jerál SEI informa katak kazu violénsia ne’ebé akontese liuhusi plataforma dijitál no média sosiál mós sai preokupasaun. Nia hatete katak Ministériu Justisa agora dadaun hala’o diskusaun kona-ba lejizlasaun ne’ebé relasiona ho krime sira ne’ebé akontese liuhusi média sosiál.
Iha parte seluk, Diretora Ezekutiva Programa Monitorizasaun Sistema Judisiál (JSMP), Ana Paula Marçal, agradese ba SEI tanba konvida JSMP atu partisipa iha enkontru no rona relatóriu kona-ba implementasaun Planu Asaun Nasionál iha tinan 2024 no 2025.
Nia hatete katak relatóriu ne’e ko’alia barak kona-ba implementasaun Planu Asaun Nasionál, inklui atendimentu no asesu ba justisa ba vítima sira ne’ebé buka justisa.
“Relatóriu ne’ebé halibur husi parseiru sira hatudu katak violénsia bazeia ba jéneru sei aas. Tanba ne’e, vítima sira buka justisa liuhusi VPU, Ministériu Públiku (MP), Uma Mahon no tribunál sira,” dehan Ana Paula Marçal.
Ana Paula mós hatete katak JSMP aprezenta dadus rezultadu monitorizasaun iha tribunál sira durante tinan 2024 no 2025 ba SEI, tanba asesu ba justisa sai nu’udar ida husi pilar importante iha implementasaun Planu Asaun Nasionál.
“Tuir monitorizasaun JSMP, violénsia doméstika mak tipu kazu ne’ebé aas liu iha Tribunál Suai, Dili, Baucau no Oecusse. Maske iha diferensa entre tribunál sira, dadus husi tribunál haat ne’e hatudu katak violénsia doméstika sei aas,” relata Ana Paula.
JSMP husu ba parte hotu-hotu atu kontinua kolabora hamutuk, liuliu iha prevensaun, atendimentu, prosesamentu no garante asesu ba justisa ba vítima sira.
Durante tinan 2024 no 2025, JSMP observa katak iha progresu balu iha tribunál munisipál sira, inklui Tribunál Suai, Tribunál Oecusse, Tribunál Baucau no Tribunál Dili, iha sira-nia atendimentu ba kazu violénsia bazeia ba jéneru.
JSMP mós informa katak krime sira ne’ebé akontese liuhusi média sosiál no plataforma dijitál sai preokupasaun boot. Tanba ne’e, presiza iha mekanizmu legál ne’ebé klaru atu responde ba krime sira ne’ebé akontese iha espasu dijitál.
Reportajem: Octaviana da Costa
Foto: Octaviana da Costa
