Díli, 11 Setembru 2026 (Média Democracia) – Primeiru Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, rekoñese ho apresiasaun boot papél Igreja Katólika iha prosesu evangjelizasaun no mós iha prosesu halibur povu Timor-Leste ba ukun-rasik-an.
Xefe Governu hatete katak, kooperasaun di’ak entre Governu, Estadu no Igreja, ne’ebé hala’o to’o ohin loron, reflete mós iha mensajen Papa Francisco nian: “Que a Vossa Fé Seja a Vossa Cultura” (Iman ne’ebé imi iha sai kultura).
“Ba povu tomak, dala ruma ema husu: Dom Martinho mate iha ne’ebá no hakoi iha ne’ebá, no tanbasá lori mós bispu na’in-rua hosi Portugal mai Timor? Atu hatete kona-ba primeiru bispu Timor, ema hotu hanoin katak kolonializasaun Portugés mak hahú husi ne’ebá, no Timor sai populasaun sarani. Maibé la’ós nune’e de’it. Tanba iha tempu ne’ebá, labarik sira ne’ebé hakarak ba eskola tenke iha naran Portugés no tenke sai sarani,” hatete Xanana.
PM Xanana mós hatete katak, iha tinan 1975, taxa alfabetizasaun iha Timor-Leste seidauk aas, tanba ema ne’ebé hatene lee no hakerek kuaze 28% de’it.
“Tanba ne’e, iha 1975, ema ne’ebé hatene lee no hakerek iha Timor-Leste 28% de’it. Restu povu seidauk hatene lee no hakerek. Ne’e hatudu katak Igreja iha Timor ona kleur, la’ós de’it liuhosi bispu na’in-rua, maibé liuhosi Nai Lulik barak, hosi Portugal no hosi Índia, ne’ebé mai fahe fiar sarani ba ita,” hatete Primeiru Ministru.
Xanana esplika katak, iha tempu kolonial Portugés, eskola bázika to’o sekundária balun Igreja mak jere no hala’o. Mestre sira mós forma iha Soibada, no Igreja estabelese fatin formasaun iha área oioin, inklui Ossu, Baucau, Fuiloro no Maliana.
Tuir Xanana, esforsu boot Igreja nian iha konstrusaun identidade povu Timor-Leste nian la bele separa hosi istória no kultura Timor-Leste.
“Nune’e, istória ba identidade no kultura Timor-Leste nian la bele ko’alia ketak no hakerek ketak. Tetum sai lian ofisiál la’ós tanba Portugés mak adopta, maibé Igreja mak uza Tetum nu’udar meiu komunikasaun importante atu hanorin katekezmu,” nia hatete.
Nia hatutan katak, madre no padre sira ba fatin oioin atu hanorin komunidade, no tanba ne’e Tetum sai mós lian importante iha prosesu hanorin fiar no komunikasaun.
“Tanba ida ne’e, ohin loron amu sira ko’alia hotu ona kona-ba presta omenajen ba preladu na’in-haat. Omenajen ida ne’e mós ba papél Igreja iha evangjelizasaun no iha halibur malu. Halibur malu la’ós de’it iha relijiaun,” Xanana hatete.
Nia mós subliña katak, durante tempu okupasaun no luta ba ukun-rasik-an, partisipasaun Igreja, liuliu padre no madre sira, maka’as tebes. Igreja la’ós de’it envolve iha problema sosiál, maibé mós partisipa diretamente iha situasaun funu no sofrimentu povu nian.
Xanana fó Dom Martinho da Costa Lopes nu’udar ezemplu ida ba papél Igreja iha luta povu Timor-Leste nian. Nia hatete katak, ema barak ne’ebé ohin sai katuas no ferik, ka ema sira ne’ebé moris depois 2002 no ohin estuda no sai matenek, presiza hatene istória kontribuisaun Igreja nian.
“Tanba ne’e, madre no padre sira mós hakarak rai ida ne’e atu ukun-rasik-an. Iha liturjia balun ne’ebé dehan ‘Maromak laiha, kultura laiha’, no ideia hanesan ne’e halo amu sira balun ses hosi hanoin ukun-rasik-an. Maibé sira la ses tanba lakohi, maibé tanba iha kompreensaun no hanoin ne’ebé diferente,” nia esplika.
Nia hatutan katak, ho tempu, sira hahú bolu malu, hasoru malu no hametin relasaun fali, depois de liu hosi konflitu no divizaun. Bainhira luta hahú, partisipasaun Igreja mós sai maka’as liután, liuhosi padre no madre sira.
Xanana mós relata kona-ba kontribuisaun padre sira durante luta. Nia temi Padre João de Deus iha Baucau, ne’ebé iha tempu ida simu ona surat no sai hosi Baucau, lori Xanana kedas ba fatin seguru.
Nia mós temi padre Portugés sira ne’ebé partisipa no apoia povu Timor-Leste, inklui Padre Locatelli, Padre Mário Belo no Padre Sancho.
Xanana konta katak Padre Sancho mak lori nia to’o Ossu, iha tempu ne’ebé sira tenke lao liuhosi foho, sa’e no tun, no hasoru situasaun difísil tanba hamlaha no ameasa hosi inimigu.
“Padre Sancho dehan mai de’it,” Xanana lembra.
Nia mós lembra vizita Papa João Paulo II ba Timor-Leste, ne’ebé konsidera nu’udar momentu importante ida hodi mundu no povu kompriende liután luta povu Timor-Leste nian ba ukun-rasik-an.
Xanana mós lembra vizita Papa Francisco ba Timor-Leste, ne’ebé akontese tinan rua liubá. Nia hatete katak, vizita ne’e halibur povu tomak, to’o ema barak la konsege tama iha fatin misa tanba ema barak tebes.
Tuir Xanana, papél Igreja ida mak unifika povu liuhosi evangjelizasaun, kultura no identidade. Tanba ne’e, povu Timor-Leste fó omenajen boot ba Igreja nia kontribuisaun iha kria no hametin kultura no identidade nasionál.
“Tanba ne’e, iha serimónia oin-oin, ohin loron ita fó omenajen boot ba papél Igreja ne’ebé kria kultura no identidade própria. Hodi povu Timor-Leste nia naran, ita fó omenajen no apresiasaun boot tebes ba Igreja, tanba sira nia servisu hosi uluk kedas to’o ita hetan ukun-rasik-an, bele hakuak malu, kria pás no kompriende malu,” nia hatete.
Nia mós lembra momentu ida bainhira Dom Martinho da Costa Lopes no Xanana hasoru malu iha Mehara.
“Lembra fali tempu antigu, bainhira komunikasaun seidauk fasil, no surat ida fó ba komandante FALINTIL atu hasoru Dom Martinho Lopes. Sim, Maromak no beiala sira nia grasa, rai lulik ne’e,” Xanana hatete.
PM Xanana mós relata katak, iha tinan 1980, ema barak hakarak abandona Igreja no sai relijiaun seluk, maibé povu barak halai ba Igreja atu rejista nu’udar sarani. Tuir nia, prosesu ne’e kontinua to’o Timor-Leste hetan ukun-rasik-an, no povu hahú haree fali ba katuas no ferik sira ne’ebé kontribui ba luta.
“Tanba ida ne’e, hau apresia tebes, no iha povu nia naran, hau fó omenajen no apresiasaun boot ba papél Igreja iha evangjelizasaun no mós iha tempu funu, tanba sira mós servisu hamutuk ho povu,” Xanana remata.
Reportajem: Octaviana da Costa
Foto: MAE