Díli, 11 Setembru 2026 (Média Democracia)- Ekonomista husi Institutu of Business (IOB) no Banku Sentrál Timor-Leste (BCTL) kestiona metodolojia ne’ebé Banku Mundiál (BM) uza hodi sukat nivel ki’ak iha Timor-Leste.
Ekonomista IOB, Rui Gomes, dehan nia seidauk lee relatóriu Banku Mundiál nian, maibé suspeita katak instituisaun ne’e uza kritériu ne’ebé la bele kompara diretamente ho liña pobreza ne’ebé uza iha tinan 2014.
“Ha’u seidauk lee relatóriu ne’e, tanba ne’e ha’u seidauk bele fó komentáriu. Maibé ha’u suspeita katak sira utiliza kritériu ida ne’ebé ita la bele kompara. Ezemplu, ho liña pobreza 2014 nian, karik ita hakarak kompara, tenke uza kritériu hanesan. Maibé ha’u hanoin sira uza kritériu seluk,” dehan Rui Gomes ba jornalista sira iha Kampus IOB, Fomentu, Kinta (10/09).
Nia afirma katak valór USD 8 kada ema kada loron hatudu katak Timor-Leste seidauk iha kapasidade atu hasa’e klase médiu.
“Ha’u hanoin USD 8 kada ema kada loron ne’e signifika katak ita seidauk iha kapasidade, tanba ita-nia ekonomia no dezempregu sei aas. Ita la iha kapasidade atu eleva ita-nia klase médiu ba leten,” nia dehan.
Nia subliña katak solusaun prinsipál atu hamenus ki’ak mak kria empregu iha rai-laran.
“Ita tenke kria empreza iha rai-laran, hakarak ka lakohi. Ida-ne’e mak solusaun úniku atu hamenus ki’ak. Ita la iha mekanizmu seluk. Bainhira ita halo transferénsia públika, ema barak konsume de’it, maibé bainhira transferénsia remata, problema ki’ak sei nafatin iha. Entaun, tenke iha empregu formál ne’ebé bele sustenta ema nia moris loroloron,” nia esplika.
Rui Gomes mós kestiona kona-ba podér kompra ne’ebé tun no husu atu aumenta investimentu produtivu, tanba presu sasan sira aumenta kada tinan.
“Agora ha’u-nia problema mak, karik durante tinan barak presu sasan sa’e neneik, maibé ita-nia podér kompra la sa’e. Ida-ne’e mak halo ohin loron ema sente katak uluk, ho USD 100, ha’u bele sosa sasan barak, maibé agora ha’u lori USD 100 ba merkadu, ha’u labele sosa hanesan uluk,” nia dehan.
Aleinde ne’e, antigu ministru ne’e afirma katak investimentu tenke produtivu no orientadu ba esportasaun.
“Agora ita utiliza likidez husi Fundu Petrolíferu atu investe iha konsumu, maibé Fundu Petrolíferu tun ona. Entaun, oinsá? Ita tenke buka maneira seluk, tenke kria fundamentu ekonomia ne’ebé bele sustenta ita-nia ekonomia ba oin,” nia dehan.
Nia husu atu foka ba setor agrikultura no transformasaun produtu lokál, hodi aumenta valor akresentadu antes exporta ba li’ur.
“Ita tenke fila fali ba rai, kuda iha ita-nia rai no halo produsaun barak hodi sustenta ita-nia merkadu, nune’e ita bele exporta. Ezemplu, ita-nia ai-farina no ai-fuan barak. Ita tenke buka oinsá atu transforma sira sai produtu ho valor akresentadu, depois fa’an ba li’ur,” nia dehan.
Iha sorin seluk, Governadór BCTL, Helder Lopes, dehan asuntu kona-ba relatóriu Banku Mundiál ne’e liu-liu sai kompeténsia Governu, liuliu Ministériu Finansas, atu responde.
“Ha’u hanoin asuntu ida-ne’e kompeténsia Governu, liuliu Ministériu Finansas, atu responde. Maibé buat ne’ebé ha’u hakarak hato’o mak ita boot sira tenke haree metodolojia ne’ebé uza hodi sukat ki’ak iha relatóriu Banku Mundiál nian,” nia dehan.
Nia hateten katak, tuir nia hatene, iha tempu badak Governu sei publika relatóriu kona-ba ki’ak ne’ebé reflete situasaun reál iha Timor-Leste.
“Pergunta simples ne’ebé ita husu kona-ba ki’ak mak: ita kompara tinan pasadu ho agora, situasaun at liu ka di’ak liu? Enkuantu at liu, entaun dadus tenke reflete. Maibé se di’ak liu, entaun dadus ne’e ita presiza haree nia métodu kalkulasaun,” nia kestiona.
Nia esplika katak, iha relatóriu ne’e, liña ki’ak sukat bazeia ba gastu USD 4,20 kada ema kada loron no haree mós ba kustu moris iha nasaun sira iha mundu.
“Saida mak presiza hatene mak nia metodolojia sukat ne’e. Maibé importante liu, ita husu ita-nia an hanesan Timor-oan: será ha’u-nia moris iha tinan balun liu ba at liu agora ka di’ak liu agora? Ha’u hanoin ami BCTL la iha kompeténsia atu ko’alia kona-ba relatóriu ida-ne’e, tanba ida-ne’e liga ho Governu, liuliu Ministériu Finansas, ne’ebé mak bele husu Banku Mundiál atu fó klarifikasaun,” nia afirma.
Enkuantu ne’e, Reitór IOB, Pedro Barreto Ximenes, dehan importante atu komprende uluk sasukat ne’ebé Banku Mundiál uza.
“Kona-ba relatóriu ida-ne’e, ita presiza hatene nia sasukat, tanba iha opiniaun oioin. Governu rasik halo ona nia relatóriu hodi sukat ita-nia ki’ak no mukit. Banku Mundiál mós iha relatóriu rasik,” nia dehan.
Nia esplika katak Banku Mundiál sukat pobreza bazeia ba konsumu ema ida nian no nivel gastu ne’ebé determina.
“Se ha’u la sala, sira sukat USD 3,50 kada loron, no iha sasukat seluk sira uza USD 8 kada loron. Ida-ne’e mak halo nasaun barak monu ba liña ki’ak. Ezemplu, se ha’u la sala, sira sukat konsumu kada loron USD 8,35, ne’ebé se ema nia gastu privadu kada loron la to’o USD 8,35, sira kategoria ona ba ki’ak. USD 8,35 kada loron, fulan ida bele to’o USD 250 to’o USD 300 mensál. Agora ita-nia salariu mínimu hira? USD 125,” nia kestiona.
Nia afirma katak sasukat ki’ak ne’ebé Timor-Leste uza durante ne’e la hanesan ho sasukat ne’ebé Banku Mundiál uza.
Reportajen: Octaviana da Costa
Foto: Nelson